| |||||||||||||||||||||||
Çıldır Eyaleti veya Çıldır Beylerbeyliği (Osmanlıca: ایالت چلدر, "Eyalet-i Çıldır"), tarihsel Gürcistan'ın güneybatı kesiminde, 16. yüzyılın sonlarına doğru kurulan Osmanlı eyaletidir. Yaklaşık olarak günümüzde Gürcistan'ın Acara Özerk Cumhuriyeti’nin bir bölümü ile Samtshe-Cavaheti bölgesini, Türkiye’de Artvin, Ardahan illeri ile Erzurum ilinin bir kısmını kapsamaktadır. 1578-1628 arasında Çıldır, 1628-1829 arasında Ahısha ve 1829-1845 arasında Oltu Çıldır Eyaleti’nin idari merkezleriydi.
Çıldır Eyaleti, Gürcü atabeglerin devleti olan Samtshe-Saatabago prensliği topraklarının ele geçirilmesiyle kurulmuş ve bu eyaletin yöneticiliğine, Müslüman olmaları şartıyla bu prensliği yöneten Cakeli Hanedanı'ndan kişiler atanmıştır.
Tarihçe
Osmanlılar, sonradan Gürcistan Vilayeti olarak adlandırdıkları Samtshe bölgesini Samtshe Prensliğiden ele geçirdiler. Samtshe kalıcı bir şekilde Osmanlı bölgesi (Çıldır Eyaleti olarak) haline gelen tek Gürcü prensliği idi. Bölge Sohoista Savaşı'ndan sonraki seksen yıl içinde kademe kademe imparatorluğa katılmıştır. 1578 yılında eyalet kurulduğunda eski Gürcü prensi Manuçar'ı (İslamı kabul etmesinden sonra Mustafa ismini aldı) ilk beylerbeyi olarak atandı. 1625 yılından itibaren 18. yüzyılın ortalarına dek bütün eyalet istisnalar dışında babadan oğula bölgeyi idare etmiş Müslüman olan Samtshe atabeglerinin soydan gelen mülkleriydi.
Çıldır Eyâleti ilk kurulduğunda Arpalı, İmirhev, Pertekrek, Ardanuç, Çeçerek, Aspinze ve Ude sancaklarından oluşurken, 1582’de de Livane Sancağı da eyalete bağlandı. Sınır bölgesinde olmasından dolayı yapılan savaşlarla eyalet bazen büyüdüğü gibi bazen de küçüldüğünden sancak sayısı da değişmekteydi. Eyaletin merkezi de bazen Çıldır bazen de Ahısha olmuştur. 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterine göre, Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği toprakları kapsadığı için "Gürcistan Vilayeti" olarak adlandırılmış olan Çıldır Eyaleti sekiz livadan oluşuyordu. Bu livalar Ahısha, Hertvis, Ahalkalak, Çıldır, Poshov, Bedre, Ardahan-i Büzürg ve Penek adlarını taşıyordu. Ahısha livası, Kuzay, Güney, Ude, Azğur, Kvabliyan, Oshe, Altunkala, Çeçerek ve Aspinza nahiyelerini kapsıyordu. Hertvis livası Hertvis, Meşe-Cavahet ve Buzmaret olmak üzere üç nahiyeden ibaretti. Ahalkalak livasına Akşehir, Tümeg ve Niyaliskur nahiyeleri bağlıydı. Canbaz, Kenarbel ve Kurd Kalası nahiyeleri Çıldır livasını oluşturuyordu. Poshov livası Güney ve Kuzay nahiyelerini kapsıyordu. Bedre livasına ise, Bedre ve Kaşvet nahiyeleri bağlıydı. Ardahan-i Büzürg livası Güney, Kuzay ve Meşe nahiyelerini, Penek livası da Penek, Kamhis ve Peneskerd nahiyelerini kapsıyordu.
1631-32 kayıtlarına göre eyalet; Ahısha, Acara, Acara-i Süflâ, Acara-i Ulyâ, Altunkale, Ardanuç, Asentuşah, Emirhoy, Beterek, Hacerek, Hartos, Livâne, Mahcil (Macahel), Penek ve Şavşat sancaklarından oluşmaktaydı.
Osmanlı-Safevi savaşı sırasında eyalete bağlı Ahısha 1635 yılında Safevilerin eline geçerken, sancakların çoğuda tahribata uğradı. 1639 yılında imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması ile Ahısha, yeniden Osmanlı topraklarına katıldı. 17. yüzyıl ortalarında eyalet; Ahısha, Ardahan-ı Büzürg, Oltu, Ardanuç, Penek, Hırtıs, Çeçerek, Poshov, Macahel, Acara, Ahalkalak, Livâne, Şavşat ve Pertekrek sancaklarından oluşmaktaydı.
1717-1730 Osmanlı kayıtlarında eyalet Acara, Acara-i Süflâ, Acara-i Ulyâ, Altunkale, Ahalkalak, Ardahan-ı Büzürk, Ardanuç, Astere, Astaha, Çıldır, Emirhoy, Hacerek, Hartus, Keskim, Macahel, Nısf-ı Livane, Pertek, Pertekrek, Penek, Poshov ve Şavşat'tan oluşan 22 sancağı bulunmaktaydı.
1828–29 Osmanlı-Rus harbinde Ahısha ve Ahalkalak, Ruslar'ın eline geçmiş ve Edirne Antlaşması ile Ruslar'ın hakimiyeti tanınmıştır. Tanzimat Fermanı sonrasında yeniden idari düzenleme neticesinde 1867 tarihinde sancak haline getirilerek eyalet statüsü kaldırıldı. Merkezi Oltu kazası olan Çıldır sancağı da Erzurum Eyaleti'ne bağlandı.
Sancakları
1582'de eyaletin sancakları:
- Arpalı Sancağı
- İmirhev Sancağı
- Pertekrek Sancağı
- Ardanuç Sancağı
- Çeçerek Sancağı
- Aspinze Sancağı
- Ude Sancağı
- Livane Sancağı
1595 yılı kayıtlarına göre eyaletin livaları (sancak):
- Ahısha livası
- Hertvis livası
- Ahalkalak livası
- Çıldır livası
- Poshov livası
- Bedre livası
- Ardahan-i Büzürg livası
- Penek livası
1631/32'de eyaletin sancakları:
- Acara[anlam ayrımı gerekli] Sancağı
- Acara-i Süflâ Sancağı
- Acara-i Ulyâ Sancağı
- Altunkale Sancağı
- Ardanuç Sancağı
- Asentuşah Sancağı
- Emirhoy Sancağı
- Beterek Sancağı
- Haçerek Sancağı
- Hartos (Harbus) Sancağı
- Livane Sancağı
- Mahcil Sancağı
- Penek Sancağı
- Şavşat Sancağı
1682-1702 yılları arasında eyaletin sancakları;
- Acara[anlam ayrımı gerekli] Sancağı
- Acara-i Süflâ Sancağı
- Acara-i Ulyâ Sancağı
- Altunkale Sancağı
- Ahalkalak Sancağı
- Ardahan-ı Büzürk Sancağı
- Ardanuç Sancağı
- Astere Sancağı
- Astıha Sancağı
- Çıldır Sancağı
- Emirhoy (İmirhev?)Sancağı
- Haçerek Sancağı
- Hartos (Harbus) Sancağı
- Keskim Sancağı
- Mahcil Sancağı
- Nısf-ı Livane Sancağı
- Nısf-ı Livane ve Pertek Sancağı
- Oltu Sancağı
- Pertekrek Sancağı
- Penek Sancağı
- Poshov Sancağı
- Şavşat Sancağı
1722-1730 yılları arasında eyaletin sancakları;
- Acara[anlam ayrımı gerekli] Sancağı
- Acara-i Süflâ Sancağı
- Acara-i Ulyâ Sancağı
- Altunkale Sancağı
- Ardahan-ı Büzürk Sancağı
- Ardanuç Sancağı
- Aspinza Sancağı
- Haçerek Sancağı
- Hartos (Harbus) Sancağı
- Emirhoy Sancağı
- Mahcil Sancağı
- Mamervân Sancağı
- Nısf-ı Livane Sancağı
- Nısf-ı Livane ve Pertek Sancağı
- Oltu Sancağı
- Penek Sancağı
- Poshov Sancağı
- Şavşat Sancağı
- Pertekrek Sancağı