İdil Bulgarcası, Volga Bulgarcası veya İdil Bulgar Türkçesi, Türk dilinin eski dönemlerinde İdil sahasında konuşulmuş, Çuvaşçaya yakınlığı ile bilinen, Türk dilinin Oğur grubunun tarihî yazılı dillerinden biridir. Tümü Moğol istilasından sonra Altın Orda hakimiyetindeki Bulgar Ulusu döneminde (1281-1361) yazılmış, Tataristan başta olmak üzere, Tataristan'da, Başkurdistan'da, Udmurtya'da ve Çuvaşistan'da Tataristan yakınlarında bulunmuş, 13. ve 14. yüzyıldan kalma Arap harfli 88'inin tarihi belli toplam 139mezar kitabesindeki sınırlı dil malzemesiyle İdil Bulgarcası bir dereceye kadar bilinmektedir. Günümüzde bu dile en yakın dil Çuvaşçadır. Çuvaşlar İdil Bulgarlarının torunudur.
| İdil Bulgarcası | |
|---|---|
| البلغَاڔِى | |
 | |
| Ana dili olanlar | İdil Bulgar Hanlığı Bulgar Ulusu |
| Bölge | Volga Bölgesi |
| Etnisite | Ön Bulgarlar |
| Dönem | 9.yy.-14.yy. |
| Dil ailesi | Türk dilleri
|
| Yazı sistemi | Arap |
| Dil kodları | |
| ISO 639-1 | xbo |
| ISO 639-3 | xbo |
Moğol istilasından sonra Batu Han Bulgar şehrini yeniden inşa ettirip Bulgar Ulusunu kursa da Tatarlar şehrin kalabalık nüfusu içinde baskın unsur halini alamamıştı. Nitekim en erken yazıtlar İdil Bulgarcasında yazılmıştır ama kimi İdil Bulgarcasında yazılmış mezar kitabelerinde geçen ad ve unvanlar Bulgarca değildir. Bir kitabenin bir kısmı İdil Bulgarcasında, yani yalnızca bir kısmı Şaz Türkçesinde yazılmıştır. İki kitabede babanın kitabesinin Şaz Türkçesinde, oğlun kitabesinin ise Lir Türkçesinde yazıldığı görülür. (bkz. Çuvaşça madde) Bu dönemde Bolgar şehrinde baskın dil, ulus şehirleri 14. yüzyılın ikinci yarısında tekrardan yıkılana kadar Bulgarca olmaya devam etmiştir. Bulgar şehirleri Nogaylar tarafından son kez yıkılınca tekrar kurulamamış ve Bulgarlar göç etmek zorunda kalmıştır. Eski Kazan'da Kazan Hanlığı kurulmuş ve Kıpçak Türkçesi İdil Bulgarcasının yerini almıştır. Kazan Hanlığı içerisindeki müslüman Bulgarlar ise Tatarlaşmıştır. Günümüzde dahi müslüman Çuvaşların kendini Tatar olarak adlandırdığı ve Tatarca konuştuğu görülmektedir.
İdil Bulgar Devleti içerisinde bulunan Doğu Türkçesi etnik grupların ve Fin-Ugor halklarının dili ile İdil Bulgarcası karıştırılmamalıdır. Zira, İdil Bulgar Devleti çokulusludur. İdil Bulgarcası bölgede Lir Türkçesiyle yazılmış müslüman kitabelerin dilini kapsar. Bölgede az sayıda bulunan diğer kitabeler Harezm Türkçesinin özelliklerini taşır.
Yok oluşu
Tarihi belli olan kitabelerin en erken yazılanı 1281 yılına ait olmakla birlikte tarihi belli en son yazılmış kitabe 1361 yılının Ekim ayına aittir. İdil Bulgar devleti yıkıldıktan sonra göçebe Moğol ve Tatar kavimleri bölgede yerleşik hayata geçmemiştir. 1960'da bölgede bulunan Türkçe kitabelerin %90'ı İdil Bulgarcasında yazılmışken yalnızca %10'u İdil Türkçesinde yazılmıştır. O tarihten sonra yazılı kayıtların kaybolması o dönemde gerçekleşen ve Altın Orda devletini de vuran veba salgınıyla yakından ilişkilidir. Veba salgını nüfusun hızlı düşüşüne sebebiyet vermiştir. Geçim kaynağı tarım olan Bulgar ahalisinin kıtlık zamanlarında Hanlık vergilerini ödemekte zorlandığı, hatta ödeyebilmek için çocuklarını köle olarak sattıkları Arap seyyah El-Omari tarafından kaydedilmiştir. Ayrıca Altın Orda devletinde 30 yılda 25 Han değiştiği Büyük Kargaşa döneminde Bulgar topraklarına yağma akınları düzenlenmiştir ve çok sayıda yerli Bulgar öldürülmüştür. Bulgar topraklarında salgın, kıtlık ve yağma gibi nedenlerden ötürü Bulgar ahalisi kırımlar yaşamış ve hayatta kalan İdil Bulgarları bugünkü Çuvaşistan'ın olduğu bölgelere göç etmek zorunda kalmıştır. Kalanlar ise Müslüman Tatar kimliği altında asimile olmuştur. Bu nedenle bu tarihten sonra İdil Bulgarcasında yazılmış yazıtlara rastlanmamıştır.
Söz varlığı
İdil Bulgarcası yazılı kaynakları sınırlıdır ve eldeki kaynaklara göre denilebilir ki, söz varlığı Oğurca kelimelerden oluşur fakat Şazca, Arapça ve Farsça alıntılar da içerir.Kıpçak etkisi görülür.
Çuvaşça gün adları İdil Bulgarcası gün adlarının mirasçısı niteliğindedir. İdil Bulgar kitabelerinde geçen gün adları: İdil Bulgarcası اَرنى كوَان (erni kön), Çuvaşça эрнекун (ernekun), Türkçe Cuma; İdil Bulgarcası كجی ارن كون (kiçii erne kön) (Erdal aslında كجن (kiçin) ile yazıldığını iddia eder), Çuvaşça кĕçнерникун (kíçnernikun), Türkçe Perşembe; İdil Bulgarcası خان كوان (han kön), Çuvaşça юнкун (yunkun), Türkçe Çarşamba (birebir çevirileri sırasıyla; haftagün, küçükhaftagün ve kangün şeklinde).
| Sayılar ve söz varlığı | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Türkçe | İdil Bulgarcası – البلغَاڔِى | Çuvaşça – Чӑвашла | Ana Türkçe | Türkçe | İdil Bulgarcası – البلغَاڔِى | Çuvaşça – Чӑвашла | Ana Türkçe |
| bir | بىر (bīr) | пӗр (pĕr) | *bīr | anıt | بَلُو (belüv) | палӑк (palăk), палӑ (pală) | *belig |
| iki | اَكِ (eki) | иккӗ (ikkĕ) | *ẹki | su | شِو (šïv) | шыв (šïv) | *sub |
| üç | وج (več) | виççӗ (viççĕ) | *üč | oğul | اَول (avïl) | ывӑл (ïvăl) | *ogul |
| dört | تُوات (tüvet) | тăваттă (tăvattă) | *tȫrt | kız | هِير (hīr) | хӗр (hĕr) | *kï̄ŕ |
| beş | بيال (biyel) | пиллӗк (pillĕk) | *bẹ̄ĺ(k) | gün | كُواَن (küwen/kön) | кун (kun) | *kün |
| altı | اَلطِ (altï) | улттӑ (ulttă) | *altï | hafta | ايرنى (ērni) | эрне (erne) | (Farsça آدینه (âdine)) |
| yedi | جيَاتِ (čyeti) | ҫиччӗ (śiččĕ) | *yẹti | ay | اَيخ (ayïx) | уйӑх (uyăh) | *āń(k) |
| sekiz | ڛَكِڔ (sekir) | саккӑр (sakkăr) | *sekiŕ | yıl | جال (čāl) | ҫул (śul) | *yāĺ (Türkçe yaş) |
| dokuz | طُخِڔ (tuxïr) | тӑххӑр (tăhhăr) | *tokuŕ | tarih | تَارِيخ (tārix) | истори (istori) | (Arapça تَارِيخ (tārīḵ)) |
| on | وان (vān) | вуннӑ (vunnă) | *ōn | olmak | بَل (bal) | пул (pul) | *bōl- |
| yirmi | جِيِرم (čiyirim) | ҫирӗм (śirĕm) | *yẹgirmi | yapmak | طَن (tan) | ту (tu) | - |
| otuz | وطر (vutur) | вӑтӑр (văt̬ăr) | *otuŕ | gitmek | بَر (bar) | пыр (pïr) | *bar- |
| kırk | حرح (xïrïx) | хӗрӗх (hĕrĕh) | *kïrk | sevmek | سَو (sev) | сав (sav) | *seb- |
| elli | الو (ellüv), اَلُّ (ellü) | аллӑ (allă) | *ellig | ölmek | وَل (vel) | вил (vil) | *öl- |
| yüz | جُور (čǖr) | ҫӗр (śĕr) | *yǖŕ | göçmek | كُوَج (küweč/köč) | куҫ (kuś) | *köč- |
İdil Bulgar yazıtlarından birkaç yüzyıl önce Kaşgarlı Mahmut, İdil Bulgarcasıyla ilgili birtakım bilgiler vermiştir. Divan-ı Lügat-it Türk'te kaydedilen Bulgarca kelimelerin İdil sahası Türk dilleriyle karşılaştırması şu şekildedir:
| Bulgarca olarak kaydedilen kelimeler | Çuvaşça | Tatarca | Başkurtça | Türkçe |
|---|---|---|---|---|
| اَڤُسْ (avus) | ӑвӑс (ăvăs), ус (us) | шәм (şäm) | шәм (şäm) | mum |
| كُكْلَشْماكْ (kökleşmek) | кăкарăнма (kăkarănma) (кăклама (kăklama) var fakat "kökünden sökmek" anlamında) | ялгарга (yalarga) | тоташыу (totaşıw) | bağlanmak |
| قَنَقْ (qanaq) (Argu ve Bulgar) | хӑйма (hăyma) | каймак (qaymaq) | ҡаймаҡ (qaymaq) | kaymak (süt, vs.) |
| اَزَقْ (azaq) (Bulgar, Yemek, Suvar, Kıpçak) | ура (ura) | аяк (ayaq) | аяҡ (ayaq) | ayak |
Kıpçakça ve İdil Bulgarcası kuşkusuz ilişki içerisindedir. Bu nedenle Divan'da Bulgarca olduğu hâlde bazı sözler Kıpçakça olarak kaydedilmiştir. Bu kelimelerin karşılaştırması şu şekildedir:
| Kıpçakça olarak kaydedilen Bulgarca kelimeler | Çuvaşça | Tatarca | Başkurtça | Türkçe |
|---|---|---|---|---|
| اُكِلْ (ükil) (13-14.yy. İdil Bulgar kitabelerinde اَكِل (ekil)) | нумай (numay) | бик (bik) | бик (bik) | çok, pek (Osmanlı Türkçesi ve az sayıda Anadolu ağzında öğüş) |
| اَبا (aba) | упа (upa) | аю (ayu) | айыу (ayıw) | ayı |
| سُلاقْ (solāq) | сула (sula) | талак (talaq) | талаҡ (talaq) | dalak |
Ses bilgisi
İdil Bulgarcası yazılmış kitabelerde uzun ünlülere rastlanır. Bugün Çuvaş dilinde de izlerini görmek mümkündür: Çuvaşça кӑвак (<*kȫk, “gök, mavi”) ve кӑк (<*kök, “kök”).
Eski Türkçe söz içi ve sonu g sesleri daima و (w) sesine dönüşmüştür. Söz sonunda önce gelen ünlüyü dudaksıllaştırır. Söz içi ve sonu d sesleri ر (r) sesine dönüşmüştür. Eski Türkçe z sesi de daima ر (r)'dir. ş sesi sözün kökenine göre ج (ç) ve ل (l)'dir.
Kaşgarlı Mahmut 11. yüzyılda Türklerce ذ (dh) olarak okunan sesin Bulgarların da dahil olduğu bir takım boylarca ز (z) olarak okunduğunu kaydetmiştir. 14. Yüzyılda Endülüslü Ebu Hayyam ise Türklerin çoğunda ذ (dh) sesinin olmadığını, Bulgarlarda bu sesin olduğunu kaydetmiştir. İdil Bulgar kitabelerinde bu ses ر (r) ile yazılmıştır.
Kaşgarlı Mahmut'un kaydettiği İdil Bulgarcası bir ses özelliği olan -d- > -z- modern Çuvaşçada yaşamamaktadır. Bazı dil bilimciler bu dil olayının yanlış başlıkta kaydedildiğini ve aslında Kıpçak Türkçesi olduğunu söylerken, bazıları bunun Şaz Türkçesine adapte olmuş Bulgarların dili olduğunu söyler. Daha kabul edilen görüş ise -d- foneminin önce -z- sesine değişerek sonra -r- sesine değiştiğidir. Dolayısıyla erken İdil Bulgarcasında -z- olan ses, 13.yy.a gelindiğinde -r- sesine değişmiştir. Ancak Macarca alıntılar öyle göstermektedir ki bu sadece -gd- > -z- denkliği için geçerlidir. Ön Bulgarcada -z- (<*-gd-) olan ses, Macarcaya -z- olarak geçmiş ve Çuvaşçada -r- şeklini almıştır: Macarca búza, Çuvaşça пӑри (pări) "buğday".
Dil bilgisi
| Hâl | İdil Bulgarcası | Örnekler |
|---|---|---|
| İyelik eki | -∅ ya da -(ı)n | اَغَان (ağā-n), يَعقُوتن (yaquut-ın) |
| Belirtme hâli | -ne/na | مَسجِڊڛَمنَ (mesčidsem-ne) |
| Yönelme-Bulunma hâli | -a/e ve -ne/na | اِشنَ (iš-ne), بَجنَ (bač-na), جَالَ (čāl-a) |
| Bulunma hâli | -ta | جالط (čālta) |
| Çıkma hâli | -ran, -ren; -tan, -ten | ڊنيَاڔَان (dönyā-ran) |
| Tamlanan eki | -i, -ı; -si, -sı | هِيرِ (hīr-i), اِلغِجِڛِ (ılğıčı-sı) |
| Çoğul eki | -sem | مَسجِڊڛَمنَ (mesčid-sem-ne) |
| Zamanlar ve kipler | İdil Bulgarcası | Örnekler |
|---|---|---|
| Geçmiş zaman | -ti/tı, -ri/rı | وَلتِ (vel-ti) |
| Geçmiş zaman 2 | -ruvı/rüvi (<*-dugı), -tuvı/tüvi (<*-tugı) | كُوَجڔوُي (küveč/köč-rüvi), بلطُوى (bal-tuvı) |
| Sıfat-fiil | -an/en | طَنَان (tan-an), سَوَان (sev-en) |
| Zarf-fiil | -sa/se | بَرسَ (bar-sa) |
| 3. şahıs emir kipi | -tur/tür | طَنْطُرْ (tan-tur) |
Ayrıca dilbilimci Marcel Erdal, daha önce deşifre edilememiş bir kitabede geçen...wl xlr km krsh wxr ftxn swrt wl... şeklinde harekesiz yazılmış metni, ...kem körse waxır Fatihan suwrete... diye okuyarak, waxı- sözünü "okumak" diye çevirmiş, geniş zaman kipini -r olarak vermiştir. Ayrıca "rahmet o mümine kim bir Fatiha, üç İhlas okusa" diye yazılmış aynı döneme ait Kıpçakça metnin de var olduğunu dile getirerek iddiasını güçlendirir.
Sıra sayıları
Ünlü ile biten sayılarda -şI, ünsüz ile biten yazıtlarda -m ekini alır. (Tekin birkaç yazıtta geçen sıra sayılarını belinc ve birinc diye okusa da Erdal hepsini balcı “baş” diye okumuştur.)
بىر bîr → بِرِمْ birim
اَكِ eki → اَكِشِ ekişi
وَجْ weç → وَجِمْ weçim
تُوَاتْ töwêt → تُوَاتِمْ töwêtim
بيَال byêl → بلِمْ belim, بيَالِمْ byêlim
اَلطِ altı → اَلطِشِ altışı
جيَاتِ cyêti → جيَاتِشِ cyêtişi
سَكِرْ sekir → سَكِرْ sekir
طُخُورْ toxûr → طُخُورْ toxûr
وَانْ wân → وَانِمْ wânım, وَنِمْ wanım
جيَارْمِ cyêrmi → جيَارْمِشِ cyêrmişi
Alfabe
Arap alfabesini harekelerle kullanmışlardır.
İdil Bulgar kitabelerinde iki durumda ünlü uyumunun varlığı gözlenir. Yazıtlarda خ ve ك ile ت ve ط harfleri ünlü uyumuna göre yerini almaktadır. Ayrıca Arapça sözcükler birebir Arapça hâlleriyle kaleme alındığı için böyle bir ayrım yoktur.
| Ünlü Uyumu | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| İnce okuma | Kalın okuma | ||||
| harf | sözcük | harf | sözcük | ||
| inisyal | intervokalik | inisyal | intervokalik | ||
| ك | كُ kü “bu” | سَكِرْ sekir “sekiz” | ق | يعقوب Ya'kup “Yâkup” | باقى bâkî “sonsuz” |
| ه | هِيرْ hîri “(onun) kızı” | زاهده Zâhide “Zahide” | خ | خرخ hırıh “kırk, 40” | طُخُرْ tohur “dokuz” |
| ت | تُوَاتِمْ töwêtim “dördüncü” | اَتِ eti “idi” | ط | طَنْطُرْ tantur “yapsın” | بَطُوى batuwi “gittiği” |
Yine kitabelerde ayırt edici olsun diye bazen üstü noktasız harfleri noktalısından ayırmak için, noktasız harflerin altına nokta koyulmuştur. Örneğin س ve ش harfleri birbirinden farklı seslere sahip iki harftir. س harfi ش harfi ile karıştırılmasın diye, س harfi ڛ olarak yazılmıştır. Bu yöntem ر-ز, ط-ظ, ع-غ harfleri için de geçerlidir. Arapça sözcüklerde de bu şekilde kullanılabilmiştir.
Alfabe tablosu aşağıda verilmiştir:
| Harf | Latin | Örnek |
|---|---|---|
| ا | a, e | |
| ب | b/p | |
| ت | ince t | ات (eti, “idi”) |
| ج | ç | جال (çâl, “yıl”) |
| ح | kalın h | حرح (hïrïh, “kırk”) |
| خ | kh | طخر (tukhïr, “dokuz”) |
| د | d (Sadece Arapça sözlerde) | |
| ذ | peltek d (Sadece Arapça sözlerde) | |
| ر | r | سكر (sekir, “sekiz”) |
| ز | z (Sadece Arapça sözlerde) | زيرت (zîrat, “mezar”) |
| س | s | |
| ش | ş | شِو (şıv, “su”) |
| ص | s (Sadece Arapça sözlerde) | |
| ط | kalın t | طَنْطُرْ (tantur, “yapsın”) |
| ع | ` (Sadece Arapça sözlerde) | |
| غ | ğ (Sadece Arapça sözlerde) | |
| ق | kalın k (Bu harf Bulgarca sözlerde kullanılmamıştır. Yerine خ kullanılıyordu. Kaşgarlı Çuvaşça'da rastladığımız sözü سلاق olarak kaydetmişse de bu kitabelerden iki yüzyıl öncedir.) | |
| ك | k | كُ (kü, “bu”) |
| ل | l | |
| م | m | مُون (mûn “büyük”) |
| ن | n | |
| و | w; o, ö | الو (elüw, “el”) |
| ه | ince h | هير (hîr, “kız”) |
| ي | y; î | يَالِ (yêli, ”klanı, ili”) |
| ى | ı, i, î | |
| وا | o, ö; üwe, uwa; wā | |
| اي, يا | é, i |
Tartışma
Mirasçıları hakkında karşıt görüşler
İdil Bulgar kitabeleri üzerinde çalışmış ve bazılarını ilk kez yayımlamış Tatar araştırmacı Hakimcanov, İdil Bulgarlarının torununun Çuvaşlar olduğunu kesin bir dille reddeder. Ona göre arkeolojik ve tarihi veriler İdil Bulgarlarının mirasçısı olmadıklarını gösterir. Örneğin; İdil Bulgarları müslümandır, Çuvaşlar değildir; İdil Bulgarları gümüş yakarak ticarette ustalaşmıştır, Çuvaşlarda bu yoktur; İdil Bulgarları taş oymacılığı ile nam saldı, Çuvaşların böyle bir özelliği yoktur; İdil Bulgarlarının süslemeleri sebze ve tarladır, Çuvaşlarınki ormandır. Hakimcanov'a göre yazıtlarda kullanılan dil ölü bir dildir. Yani İdil Bulgarcası ölmüştür, Bulgarlar mezar taşlarına atalarının dilini bitimiştir. Fakat yazıtlardaki sözlerin tek tip olmamasından, çeşitli sözlerin birçok varyantı olduğundan (sıklıkla čiyeti "yedi" fakat čiyeči, čeči, četi, vs. de; sıklıkla eti "idi" fakat eči de; erne, irne ve erni "hafta"), diğer araştırmacılar tarafından yazıldığı dönemde yaşayan bir dil olarak kabul edilir.
Çuvaş asıllı araştırmacı V. Dimitriyev'e göre ise Çuvaşlar İdil Bulgarlarından kalan bütün gelenekleri devam ettirmektedir. Evlerinin nehir kenarına yapılması ve şekli, giysi ve araç-gereçler isimleriyle birlikte Bulgarlarınkiyle tamamen aynıdır. Tatarlar ve Başkırtlar bunları Bulgarlardan aldığından bu miraslar onlarda da mevcuttur.
Çuvaş-Bulgar ve Tatar-Bulgar teorisini savunan yazarlar birbirlerini Hristiyan misyonerliği ve İslam misyonerliği yapmakla bilimi yanılttığı yönünde suçlamaktadır. Bir taraf bir tarafı Tatarları işgalci müslümanlar olarak gördüğü için Ortak Türkçe yazıtları inkâr etmekle, diğer taraf diğer tarafı Çuvaşların ve atalarının pagan kalıntılarını inkâr etmekle suçluyor.
Ayrıca bakınız
- Bulgar Mezar Taşları
- Tuna Bulgarcası