İran halkları veya İranî halklar Hint-Avrupa dil ailesine bağlı Hint-İran dillerinin bir alt grubu olan İran dillerini konuşan dilsel ve etnik toplulukların bir toplamıdır.İran platosu boyunca Hindukuş Dağları'ndan Anadolu'ya kadar ve Orta Asya'dan Basra Körfezi'ne dek yayılmışlardır. İran halkları veya İranî halklar ifadeleri, bugünkü İran devletinin sınırları içinde yaşayan İran vatandaşları için kullanılan "İranlı" sözcüğü ile karıştırılmamalıdır.
 | |
| Toplam nüfus | |
|---|---|
y. 200 milyon | |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler | |
| Batı Asya (Anadolu, İran platosu), Kafkasya, Orta Asya ve Güney Asya | |
| Diller | |
İran dilleri | |
| Din | |
Çoğunluk: İslam (Sünnilik ve Şiilik) Azınlık: Hristiyanlık, Zerdüştçülük, Bahaizm |
Tarih
İran halklarının, Orta Asya'da Proto Hint-İranlılardan MÖ 2. binyılda türediği düşünülmektedir. İran halkları, günümüzde yerleşik oldukları bölgelere gelmeden önce Güney Rusya, Balkanlar ve Ukrayna'dan, Tarım Havzası'na kadar, Avrasya stepleri ile İran platosu ve Orta Asya'da yaşıyorlardı.Sintaşta, Andronovo, BMAC ve Yaz kültürleri Hint-İran kavimleri ile ilişkilendirilmiştir.
Batı İran halkları MÖ 6. yüzyıl civarında Antik Çağ devletleri arasında baskın güce gelerek önemli kültürel etkiler bırakmışken, Doğu İran halkları Avrasya boyunca göçebeliğin yayılmasında ve İpek Yolu'nun oluşumunda rol oynamıştır.
MÖ 1. milenyumdan sonra ortaya çıkan antik İran halkları arasında Alanlar, Baktriyalılar, Harezmler, Massagetler, Medler, Partlar, Farslar, Sakalar, Sarmatlar, İskitler, Soğdlar ve büyük olasılıkla Kimmerler yer almaktaydı. Bugün Doğu Avrupa nehirlerinin isimlerinin bu eski Proto-İran halklarının dillerinden, Dinyeper (dānu apara = uzak nehir) Proto-İran dilinden “dānu” (nehir) "apara" (uzak); Dinyester (dānu nazdya = yakın nehir) Proto-İran dilinden “dānu” (nehir) "nazdya" (yakın); Don, Donetsk (dānu=nehir) sözcüklerinden türemiştir.
MS 1. binyılda Avrasya'nın stepleri ve çöllerini kapsamış İrânî halkların yayılma alanları, Slav, Cermen, Türk ve Moğol halklarının bölgelere yayılması ile küçülmüş, pek çok İrânî halk Slavlaşmış veya Türkleşmiştir. Günümüzde kuzeyde Kafkasya, güneyde İran platosu, batıda Doğu Anadolu, doğuda ise Tarım Havzası'na yayılmış modern İran halkları arasında Tatlar, Beluçlar, Zazalar, Gilekler, Kürtler, Lurlar, Mazenderanlar, Osetler, Pamirler, Peştular, Farslar, Tacikler, Talışlar ve Yagnobiler bulunmaktadır. İrânî halkların yaşadığı bu bölge bazen Büyük İran olarak adlandırılır.
Demografi
| Etnisite | Köken | Dil | Bölge | Nüfus |
|---|---|---|---|---|
| Açomlar | Batı İran | Açomca |  İran ve İran Körfezi ülkeleri | 0.5–1,000,000 |
| Aymaklar | Doğu İran | Aymakça |  Afganistan | 1.900.000 |
| Başkartlar | Batı İran | Başkartça | İran | ? |
| Baserler | Batı İran | Baserce | İran | 72,000~ |
| Beluçlar | Beluçça | İran,  Pakistan,  Türkmenistan ve İran Körfezi | 20–22,000,000 | |
| Bertengler | Doğu İran | Berenice |  Tacikistan | |
| Dehvarlar | Dehvari | İran & Pakistan | ? | |
| Efterler | Batı İran | Efterice | İran | |
| Farslar | Batı İran | Farsça | İran | 51,940,000 |
| Farsivanlar | Doğu İran | Horasan Farsçası | Afganistan | ? |
| Feyliler | Batı İran | Feylice | İran | 1,500,000 |
| Goranlar | Batı İran | Goranca | İran,  Irak | 300.000~ |
| Gilekler | Batı İran | Gilekçe | İran | 4.800.000 |
| Huflar | Doğu İran | Hufça | Tacikistan | |
| İşkaşimler | Doğu İran | İşkaşimce | Tacikistan | |
| Kafkas Tatları | Kafkas Tatçası |  Azerbaycan,  Rusya | ||
| Kumzarlar | Kumzarca |  Umman | ||
| Kürtler | Kürtçe | İran, Irak,  Türkiye,  Suriye | 30–35,000,000 | |
| Lasgerdler | Batı İran | Lasgerdice | İran | |
| Lekler | Batı İran | Lekçe | İran | 1-2.000.000 |
| Lurlar | Batı İran | Lurca | İran ve İran Körfezi ülkeleri | 6.000.000 |
| Mazenderanlılar | Batı İran | Mâzenderanca | İran | 4.800.000 |
| Munciler | Doğu İran | Muncice | Tacikistan | |
| Ormurlar | Doğu İran | Ormurca | Tacikistan | |
| Osetler | Doğu İran | Osetçe |  Gürcistan Rusya | 900,000~ |
| Pamirliler | Doğu İran | Pamir dilleri | Tacikistan,  Çin (Sincan), Pakistan, Afganistan | 300,000–350,000 |
| Peraçlar | Doğu İran | Peraçça | Afganistan | |
| Peştunlar | Doğu İran | Peştuca | Pakistan, Afganistan | 60-70,000,000 |
| Ruşanlar | Doğu İran | Ruşanca | Tacikistan | |
| Sarıkollar | Doğu İran | Sarıkolca | Çin | 50.000 ~ |
| Sengliçler | Doğu İran | Sengliççe | Tacikistan | |
| Sengserler | Batı İran | Sengserce | İran | |
| Simnanlılar | Batı İran | Simnanca | İran | 300.000 ~ |
| Sistanlılar | Sistanca | İran | ? | |
| Sorheyler | Batı İran | Sorheyice | İran | |
| Şugnanlar | Doğu İran | Şugnanca | Tacikistan | 100.000 ~ |
| Tacikler | Doğu İran | Tacikçe | Tacikistan,  Özbekistan, Afganistan | 20-23.000.000 |
| Talışlar | Batı İran | Talışça | Azerbaycan, İran | 1.5,000,000 |
| Tatlar | Batı İran | Tatça | İran | 300.000 |
| Vahanlılar | Doğu İran | Vahanca | Tacikistan, Çin | 50.000-60.000 |
| Yagnuplar | Doğu İran | Yağnupça | Özbekistan ve Tacikistan | 25,000 ~ |
| Yezgulamlar | Doğu İran | Yezgulamca | Tacikistan | 9.000 ~ |
| Yidgalar | Doğu İran | Yidgaca | Tacikistan | |
| Zazalar | Batı İran | Zazaca | Türkiye | 2-3.000.000 |
| Parsiler ve Zerdüştler | Batı İran | Zerdüşt Dericesi, Persçe |  Hindistan, Pakistan |
Resim galerisi
Ayrıca bakınız
- Büyük İran
- Pan-İranizm
- Türk-İran geleneği
- İrani devletler ve hanedanlar listesi
Notlar
- ^ İran platosu'na göre konumları ve dilsel ve kültürel özelliklerine göre