Akademik özgürlük, bir öğretim elemanının hiçbir dış müdahaleye maruz kalmadan ders verebilme, bir öğrencinin ise yine dış müdahalelerden arınmış bir akademik ortamda öğrenim görebilme hakkıdır. Ayrıca, akademisyenlerin sosyal ve siyasal eleştiri yapma hakkını da içerebilir.
Akademik özgürlük, çoğu zaman, öğretim üyelerinin serbestçe soruşturma ve araştırma yürütebilme imkânının hem akademinin misyonu hem de akademi ilkeleri açısından vazgeçilmez olduğu inancına dayanır ve bu çerçevede, akademisyenlerin dış siyasal gruplar veya otoriteler için rahatsız edici olabilecekler dâhil, olguları ve fikirleri baskıya uğrama, işlerini kaybetme ya da hapsedilme korkusu olmaksızın öğretme ya da ifade etme özgürlüğüne sahip olmaları gerektiği kabul edilir. Akademik özgürlüğün çekirdeği, akademisyenlerin akademik bir kapasiteyle (öğretim elemanı ya da araştırmacı olarak, sıkı anlamda bilimsel görüşlerini ifade ederken) faaliyet göstermesini kapsar; bununla birlikte genişletilmiş bir yorum, bu mesleki güvenceleri akademisyenlerin mesleki uzmanlık alanlarının dışındaki konulardaki ifadelerine de teşmil eder.
Akademik kadroluluk (tenure), öğretim elemanlarının ancak ağır mesleki yetersizlik ya da akademik topluluk tarafından bizzat kınanmaya yol açan davranışlar gibi nedenlerle görevden alınabilmesini mümkün kılarak akademik özgürlüğü korur.
Tarihsel olarak akademik özgürlük, Orta Çağ ve erken modern Avrupa'da, dinî otoriteler veya hükûmetler tarafından sakıncalı addedilen biçimlerde davranan akademisyenlerin baskıya maruz kalabilmeleri nedeniyle, çekingen biçimde ortaya çıkmıştır. Akademik özgürlüğün kurumsallaşması, genellikle modern araştırma üniversitesinin yükselişiyle ve 19. yüzyılda ortaya çıkan Humboldtçu yükseköğretim modeli ile ilişkilendirilir. Bir tahmine göre, akademik özgürlük 1960'lardan bu yana dünya genelinde kayda değer ölçüde artmıştır; bununla birlikte, akademik özgürlüğün liberal demokratik devletlerde daha olası olduğu, otoriter ve illiberal devletlerde ve askerî çatışma içindeki ülkelerde ise daha ağır biçimde kısıtlandığı belirtilmektedir. 2013'ten bu yana bazı ülkelerde akademik özgürlükte iyileşmeler görülse de, genel eğilim özgürlüklerin daralması yönündedir.