Ardanuç Kalesi

Ardanuç Kalesi
არტანუჯის ციხე

Ardanuç'un eski yerleşmesinde (Adakale) bulunan Ardanuç Kalesi
Diğer ad(lar)	Gevhernik Kalesi
Genel bilgiler
Durum	Büyük ölçüde yıkılmış
Tür	Kale
Konum	Adakale, Ardanuç
Koordinatlar	41°07′36″K 42°03′17″D / 41.12667°K 42.05472°D / 41.12667; 42.05472
Açılış	5. yüzyıl
Yenileme	9. yüzyıl
Yükseklik
Mimari	Gürcü mimarisi

Ardanuç Kalesi (Gürcüce: არტანუჯის ციხე; okunuşu: "art'anucis tsih'e"), tarihsel Klarceti bölgesinde, günümüzde Artvin ilinin Ardanuç kasabasında Orta Çağ'da Gürcülerden kalma bir kaledir. Türkçe kaynaklarda Gevhernik Kalesi olarak da geçer. Gevhernik adı, Farsça "Gevher-i Nik"ten (Hoş Cevher) geliyor olmalıdır. Farsça "gevher" (ﮔﻬﺮ) cevher, inci gibi anlamlara gelir. "Nik" (ﻧﻴﻚ) ise, hoş, güzel demektir.

Ardanuç kale-kenti, tarihsel Klarceti bölgesinin merkeziydi. Kale, Ardanuç Çayı'nın sol kıyısında yer alır. Kalenin içinde yıkılmış halde ve Petre-Pavle Kilisesi olarak bilinen bir kilise bulunmaktadır. Kalenin dışında, Adakale olarak adlandırılan eski kentsel yerleşimde ise, Artanuci Kilisesi bulunmaktadır.

Gürcü tarihi Kartlis Tshovreba'ya göre Ardanuç Kalesi, Gürcü Kralı Vahtang Gorgasali döneminde (5. yüzyıl), kızkardeşinin oğlu Artavan'a verdiği emir sonucunda inşa edilmiştir. Emevi halifesi II. Mervan zamanındaki Arap saldırıları sırasında yıkılan kaleyi 9. yüzyılda Gürcü hükümdarı I. Aşot Kurapalati güçlendirip Klarceti bölgesinin siyasi ve ekonomik merkezi haline getirmiştir. Osmanlıların kaleyi 1551 yılında Gürcülerden ele geçirmiştir.

Ardanuç Kalesi, eskiden bir köy olan Adakale'de yer alır. Kalenin bulunduğu bölge günümüzde birinci derece arkeolojik sit alanıdır. Adakale'de ve dolayısıyla Ardanuç Kalesi'nde Eylül 2021'de, Osman Aytekin başkanlığında arkeolojik kazı çalışmaları başlamıştır. Aytekin kazı üzerine açıklamalarında, kale ile içindeki kiliseyi inşa eden Gürcülerden söz etmemiş, sadece Osmanlı ve Rus dönemi hakkında bilgiler vermiştir.

Bir kale-kent olan Ardanuç, bir kayanın üzerinde yer alan ana kale ile onun kuzeybatısında yer alan yerleşmeden oluşmaktadır. Ardanuç Kalesi, bu kayanın üstteki düz alanda bulunmaktadır. Dış kale ve iç kale olarak olmak üzere iki bölümden oluşan Ardanuç Kalesi, büyük ölçüde yıkılmış ve günümüze surların bazı kısımları kalmıştır. Hayli geniş bir alana kaplamaktadır. Kalenin uzunluğu 220 metre, en geniş alanda genişliği 55 metredir.

Ardanuç Kalesi'nde tek nefli bir kilise bulunmaktadır. Kalenin kilisesi olan bu yapının kuzey tarafında bitişik bir yapı yer alır. Doğu tarafında bulunan apsis günümüze ulaşmış haliyle 2-3 metre yüksekliktedir. Bu kilisenin çatı örtüsünden geriye hiçbir şey kalmamıştır. Kilise, bir kaydan elde edilmiş ve işlenmemiş beyaz taştan inşa edilmiştir. Bazı kısımlarda bu taşlar 1x2 metre ebatlarındadır. Kilisenin iç duvarlarının sıvanmış olduğu ve duvar resimlerine sahip olduğu bugüne kalan mavi boya izlerinden de anlaşılmaktadır.