Doğu Kürdistan

Doğu Kürdistan veya İran Kürdistanı (Kürtçe: Rojhilatê Kurdistanê), Kürdistan'ın İran'da kalan kısmına verilen ismidir. İran Kürdistan'ında bulunan başlıca bölgeler; Kürdistan, Kirmanşah, Batı Azerbaycan, İlam ve Hemedan eyaletleridir.

Kürdistan'ın diğer parçaları ise, Suriye'nin kuzeyi (Rojava), Irak'ın kuzeyi (Başûr) ve Türkiye'nin doğusu (Bakûr)'u kapsar.İran'nın 2011 yılı resmî nüfus sayımına göre; Batı Azerbaycan Eyaleti (3.080.576), Kirmanşah Eyaleti (1.945.227), Kürdistan Eyaleti (1.493.645), İlam Eyaleti (557.599). İran Kürdistan'ı dışında kalan ancak Kürtlerin %46,1'ini oluşturduğu Kuzey Horasan Eyaleti'in 2011 yılı resmî nüfusu (867,727) dur.İran'ın 2011 yılı resmî rakamlarına göre nüfusu 75 Milyondur ve bu rakamın %10'nu Kürtler oluşturur. İran'ın Kürt nüfusunun 4-5 milyonunu Şii Kürtler oluşturur. Şii Kürtler çoğunlukla Kirmanşah olmak üzere az sayıda Kürdistan ve Hemedan bölgesinde yerleşiktir. Kirmanşah'ta yaşayan Şii Kürtler çoğunlukla Caf Aşireti'ndendir. Ayrıca Kuzey Horasan'da Kürt nüfusu içerisinde Şii Kürtler de bulunmaktadır.

İran Kürtlerinin tarihi çok eskilere dayanmaktadır. Sasani İmparatorluğu zamanında yazılan Ardeşir'in Oğlu Papag Destanı'nda Kürtler'in Kral Madig önderliğinde I.Ardeşir'e başkaldırdıklarını yazar. Sasaniler'de Kayusi Kürtleri tarafından kurulmuş Kâvusakân (226–380) devleti II.Ardeşir tarafından yıkıldı. Farsi kökenli Firdevsî'nin Şehnâme'sinde bu mücadele konu edilmiştir:
"Biraz zora gelince Erdeşir;

Anladı ki ölümsüz olan Kürtler, o değil

İşi zorlaştı savaş meydanında
Ülkedeki bütün Kürtler bir oldu
Ama Pers ordusu da otuz kat fazla
Gün gece oluncaya kadar savaştılar
Ölü ve yaralılardan savaş meydanı,
Yürümek için bile dar geldi artık
Koskoca pers ordusu vardı orda
Ama yenildiler Kürt ordusuna"

Bu hanedanlıklar 8-12 ve 13-14 yüzyılları arasında kuruldu ve yıkıldı. İran'ın Urmiye şehri ve yakın bölgelerde ilk olarak Sadaki Kürt devleti (770–827) kuruldu, daha sonra Hasnaviler (959-1121) ve Annaziler (990-1116) Kirmanşah, Dinavar, İlam ve Hanekin'de, Ardelan (Erdelan) ile 13 ve 14.yüzyılda İran'nın Karadağ, Hanekin, Kifri ve Havramanda egemendi. Ardelan Prensliği'nin merkezi önceleri Şahrezur sonrasında ise Senendec şehriydi. Ardelan Prensliği 1169'da kuruldu ve 1867'de Kaçar Hanedanlığı tarafından yıkıldı.

Selçuklu Sultanı Ahmed Sencer 12. yüzyıl'da Bahar ve Hamedan şehirlerinde bir idari yapı kurmuştur. Daha sonra Dinaver, Senendec, Kerkük ve Kirmanşah bu idareye dahil olmuştur. Kurulan idari yapı Sultan Sencer'in yeğeni Süleyman tarafından yönetildi. Daha sonra 1217'de Harzemşahlar tarafından Selçuklu Türklerinin kalıntısı olan bu idari yapı da ortadan kalktı.

İslam Ansiklopedisi'ne göre Safevi Hanedanı İran Kürdistanı'ndan Azerbaycan'a taşındı. İslam Ansiklopedisi Safevilerin Kürdistanlı olduğunu belirtiyor. Safevi Hanedanı 11. yüzyılda Erdebil'e yerleşti.