İslâm dîni fıkhî mezhepleri; İslam coğrafyasında dînî bölünmeleri ifade etmekle birlikte bu bölünmelerin başlangıcı dînî değil, siyâsî ve sosyal bölünmelerden oluşmaktadır.
Günümüzde İslam toplumunda fıkıh ve İslam hukuku konusunda anlayış, yöntem ve uygulama açısından farklı düşüncelere sahip mezhepler bulunur. Bu mezheplerin başlıcaları şunlardır:
1- Ehl-i Sünnet ve’l-Cemâ'at (sünnî) itikadında olanların "Hak Mezheb" diye adlandırdıkları dört büyük fıkıh mezhebi ve kurucuları:
- Hanefî mezhebi - Ebu Hanife (699-767)
- Mâlikî mezhebi - Mâlik bin Enes (712-795)
- Şâfî'î mezhebi - Şafii (767-820)
- Hanbelî mezhebi - Ahmed bin Hanbel (780-855)
2- Şî'a itikadında olanların takip ettiği fıkıh mezhepleri:
- Ca'ferî fıkhı,
- İsmâîliyye mezhebi,
- Zeydîyye mezhebi.
3- Hâricîler'in günümüze kadar ulaşan mezhebi:
- İbâdiyye mezhebi.
4- Diğer bağımsız fıkıh mezhepleri ve âlimleri
- Zâhirî mezhebi
Bu mezheplerden Sünnî İslam inanışında yaygın olanları Malikî, Hanefî, Şafiî ve Hanbelî mezhepleridir. Bu nedenle bu dört mezhebe zaman zaman dört büyük fıkıh mezhebi denmiştir.
Tarihsel İslam mezhepleri
İlk dönemlerde Ali ile Muaviye arasındaki savaş ve İslam toplumundaki bölünme Sünnilik, Şiîlik ve Haricilik şeklinde ilk mezhepsel ayrışmayı beraberinde getirmiştir.
Erken dönemlerde değişik İslam şehirlerinde, bu şehirlerin adıyla anılan fıkıh okulları bulunmaktaydı. Şam (Evzâ'i), Kufe, Basra, Medine okulları bunlardan bazılarıdır. Daha sonra Irak okulu Hanefi, Medine okulu ise Maliki mezhepleri olarak konsolide olmuş, Şafii, Hanbeli, Zahiri, Evzâ'i, Leysî, Sevrî ve Taberî mezhepleri daha sonra ortaya çıkmışlardır. Ve bu fıkhi mezheplerden son Dördü günümüze ulaşamamıştır.
Daha sonra İnanç etrafında yapılan tartışmalarla inanç (itikad) mezhepleri de ortaya çıkmıştır.
Sünniler günümüzde inanç açısından Maturidilik ve Eşarilik, fıkhi açıdan da Hanefi, Şafii, Maliki ve Hanbelî mezheplerine bağlıdırlar. Bu dört mezhepten ilki olan Hanefi mezhebi itikad olarak Maturidiliğe diğer üç mezhep ise Eşariliğe bağlıdırlar. Bu mezhepler dışında, Sünnilik'te olan icma-i ümmete, kıyasa ve re'ye başvurulmasını kabul etmeyen, her sorunun çözümünü yalnızca Kur'an'da, Sünnette, sahabe ve tabiunun görüş ve uygulamalarında arayan bir grup daha vardır. Bunlar; Selefiyye veya Selefiyyun (geçmişe bağlılar) olarak anılır.
Şiîlerin günümüzde bağlı olduğu en büyük fırka ise İmamiyye (Caferiyye) dir. Bunun dışında sayıları az olmakla birlikte Zeydiyye ve İsmailîyye fırkaları da günümüze ulaşmıştır.
Haricilerin ise günümüze ulaşmış olan tek fırkası İbadiyye'dir.
Ehl-i Sünnet
Sünni fıkıh mezhepleri
Fıkhî açıdan Sünni mezhepler 4 tanedir. Bunlar:
- Hanefi mezhebi: İmam Ebu Hanife'nin adını taşıyan mezheptir.
- Şafii mezhebi: İmam Şafii'nin adını taşıyan mezheptir.
- Maliki mezhebi: İmam-ı Malik'nin adını taşıyan mezheptir.
- Hanbelî mezhebi: İmam Ahmed İbni Hanbel'nin adını taşıyan mezheptir.
Bu dört fıkhi mezhep arasında uygulama ve ibadetlerde bazı farklılıklar görülür.
Şiîlik
- Câferîlik: İmâm Câʿfer-i Sâdık'ın adını taşıyan mezheptir.
- Zeydîlik: İmâm ʿAlî Zeynu'l-ʿÂbi Dîn'in oğlu Zeyd bin Ali'nin adını taşıyan mezheptir.
- İsmâilîlik: İmâm Câʿfer-i Sâdık'ın büyük oğlu imam ʾİsmâʿîl bin Câʿfer el-Mûbarek'in adını taşıyan mezhep.
Haricîlik
Ali ve Muaviye arasında sürdürülen savaşlar ve mücadelelerde Hâricîler üçüncü grup olarak ortaya çıkmışlardır. Siyasi, itikadi veya tarihi bazı ihtilaflar nedeniyle Hâricîler kendi içlerinde de çeşitli gruplara ayrılmışlardır. Bu grupların bazıları İslam dininin temel akide kaidelerini takip ederken, bazıları İslam dininin itikadi prensiplerinden ayrılarak İslam dairesi dışı ilan edilmiş ve İslam dinin dışında incelenmiştir. Fakat bu grupların da temelleri Haricilere ve İslam dinine dayanır.
Harici grupların başlıcaları
- Ezarika
- Necedat
- Acaride
- Sufriyye
- İbadiyye
İslam dışı kabul edilenler
- Meymûniyye
- Yezîdiyye
Ayrıca bakınız
- Fıkıh
- Kelâm
- İslam dini siyasi mezhepleri
- İslam dini itikadî mezhepleri