Gaçiani, Çıldır

Gaçiani (Gürcüce: გაჩიანი), tarihî Cavaheti bölgesinde, günümüzde Ardahan ilinin Çıldır ilçesine bağlı Akkiraz (Kavtarnagebi) köyünün sınırları içinde ortadan kalkmış bir köydür.

Gaçiani (გაჩიანი), Gürcü coğrafyasında rastlanan bir yer adıdır. Nitekim Gürcistan'ın bugünkü sınırları içinde tarihsel bir bölge ile bir kent Gaçiani adını taşıyordu. Gaçiani köyünün adı 1595 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile Çıldır Eyaleti cebe defterinde (1694-1732) Gaçiyan (كچیان) olarak geçer.

Gaçiani köyünün bulunduğu tarihî Cavaheti bölgesi, bir kısmı hariç bugün de Gürcistan sınırları içindedir. Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 1578 yılında ele geçirmiştir.

Gaçiani köyü, 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterinde Gaçiyan (كچیان) şeklinde geçer. Bu sırada köy, Gürcistan Vilayeti içinde, Çıldır livasının Kurd Kala (Mgeltsihe) nahiyesine bağlıydı. Nüfusu 3 Hristiyan haneden oluşuyordu. Köyde buğday, arpa, çavdar ve keten tohumu tarımı ile arıcılık yapılıyor, domuz ve koyun beleniyordu. Bir adet su değirmeni bulunuyordu. Söz konusu mufassal defteri yayımlayan Gürcü Türkolog Sergi Cikia Rusça kayıtlarda köyünün adının Ginçian (Гинчиан) şeklinde geçtiğini yazmıştır.

Gaçian köyü, Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterinde aynı adla kaydedilmiş olup aynı idarî konuma sahipti. Köy Hicri 1122 (1710/1711) tarihinde Mustafa adına birine tahsis edilmişti ve hasılası 7.000 akçe olarak belirlenmişti. 1886 tarihli nüfus sayımında bir köy olarak Çıldır kazasında geçmemiş olması, Gaçiani'nin köy olmaktan çıktığını göstermektedir.

Nitekim tarihçi Fahrettin Kırzıoğlu Çıldır ilçesinin köylerine dair 1948 tarihli notlarında Gaçiani köyünün adını “Gaçiyan” şeklinde yazmış, bu eski köyün Kertene köyünün güneyinde, Aşağı Kura Nehri'nin doğuya yöneldiği dirsekte bulunduğunu belirtmiştir. 93 Harbi’nden önce burada Kürtlerin yaşadığını, “Aşağı Gaçiyan” ve “Yukarı Gaçiyan” şeklinde ifade edilen iki köyün bulunduğunu, seyahati sırasında buranın Kertene köyünün bağları olduğunu ve bu bağlarda dut, vişne, elma, erik ve cancurun yetiştiğini yazmıştır.

Kura Nehri Havzası'nda 2019 yılında yapılan yüzey araştırmalarında, Akkiraz köyünde “Gaçiyan Mağaraları” olarak anılan doğal mağaralar ve bu mağaraların hemen yukarısında, günümüzde bahçe olarak kullanılan alanda da Gaçiani köyünün yerleşim alanı tespit edilmiştir.