Gurbetçi Şaban

Gurbetçi Şaban

Yönetmen	Kartal Tibet
Senaristler	Osman F. Seden Halit Akçatepe
Yapımcı	Memduh Ün
Başroller	Kemal Sunal Ayten Erman Müge Akyamaç Yavuzer Çetinkaya Baykal Kent Akın Tunç Ferhan Tanseli Reha Yurdakul Ertem Göreç Yılmaz Vural
Görüntü yönetmeni	Orhan Oğuz
Kurgucu	İsmail Kalkan
Besteci	Oğuz Abadan
Renk süreci	Renkli
Yapım şirketi	Uğur Film
Çıkış tarihi	Türkiye
Süre	87 dakika
Ülkeler	Türkiye, Almanya
Dil	Türkçe

Gurbetçi Şaban, Kartal Tibet'in yönetmenliğini yaptığı 1985 yapımı Türk sinema filmi. Film, Almanya'ya iş için giden Türklerin yaşam koşullarını ele almaktadır. Filmde Türk sinemasının bilinen kişilerinden Kemal Sunal, Reha Yurdakul, Müge Akyamaç ve Yavuzer Çetinkaya gibi isimler vardır.

Filmde göç olgusunun toplumsal yansımaları konu ediliyor. Gurbetçi Şaban saf görünümlü bir garibandır, ancak kurnazlık yapmaktan geri durmaz. Şaban'ın işçi olarak gittiği Almanya'da başından trajikomik olaylar geçer. Kartal Tibet filmde cameo olarak görünmüştür.

Ünlü teknik direktör Yılmaz Vural da filmde küçük bir rolde oynamıştır.

Filmin açılış sahnesi İstanbul Topkapı otogarında başlar. Zengin olma hayali ile Almanya'da çalışmak için yola çıkan Şaban Yıldız (Kemal Sunal), Köln'e ɡiden yolcu otobüsüne biner; bir yolcunun (Ertem Göreç) yanına oturur ve yol boyunca ona ve diğer yolculara çeşitli eğlenceli müzipler yapar, şarkı söyler, yanındaki aksi-huysuz yolcuyu da sinirlendiren türlü hareketler yapar; bu arada yol boyunca kendisi ɡibi Almanya'ya çalışmaya ɡiden Bahar (Müge Akyamaç) ile birbirlerinden hoşlanarak bakışırlar.

Uzun bir yolculuktan sonra nihayet Köln'e varan Şaban, amcasının oğlunun yaşadığı “Heim” denilen, diğer milletlerden göçmenlerin de bulunduğu bir apartman dairesinde yaşamaya başlar. Tesadüfen burada otobüste hoşlandığı Bahar karşısına çıkar. O da aynı apartmanda yaşayan ablasının yanına gelmiştir. Turist vizesiyle gelen ve iş arayan Şaban, parkta tesadüfen tanıştığı Fritz (Yavuzer Çetinkaya) isimli bir aracı onu fabrika sahibi olan arkadaşı Hans (Ferhan Tanseli) ile tanıştırır. Kendisine çalışma izni çıkarılacağı yalanı söylenir. Hemen aynı gün işe başlar. Bahar'da aynı fabrikada kaçak işçi olarak çalışmaya başlar. Bu fabrikada çalışan tüm Türk işçileri kaçak olarak çalıştırılmaktadır. Bu sırada fabrika sahibi Hans, ırkçı bir Nazi sempatizanıdır. Hatta öyle ki, her sabah odasına geldiğinde duvarda asılı duran Adolf Hitler'ın portresine nazi selamı vererek güne başlar. Erika isimli sekreteri de aynı zamanda metresidir.

Fabrikada kötü iş koşulları ve hatta kantinden verilen yemeklerden zehirlenmelerde baş göstermektedir. Patron Hans, Şabanı evinin temizliği için kullanmayı ister. Fritz onu eve ɡötürür ve orada Fritz ile beraber patron Hans ve onun ailesi Şabanı ırkçı bir şekilde aşağılayarak bütün ɡün ağır işlerde çalıştırırlar. Bununla birlikte Hans'ın oğlu (Akın Tunç) Şaban'ın temizlik işi bitince onunla bir boks maçı yapmayı ister fakat boks yaparken şaka deyip Şaban'ı hırpalar, Şaban'da o sırada kazara Hans'a vurup havuza düşürür. Bu arada fabrikada ırkçı Alman ustabaşı (Baykal Kent) Şaban'a kafayı takar, yemek molasında bile onu çalışmaya zorlar, Şaban dayanamayıp isyan eder ve fabrikadan çıkıp ɡider; tam bu sırada Alman polisi Şaban'a seslenir fakat Şaban panik yapar, kaçak işçi olarak ihbar edildiğini zannedip Köln caddelerinde polisten kaçmaya başlar, sonunda yakalanır, heyecandan düşüp bayılır, polisler ise tam tersi onun iki çocuk sahibi olması nedeniyle sosyal yardımdan faydalanması için resmî kuruma götürürler. Halbuki ortada bir isim benzerliği vardır. Kurum da ayılıp gözlerini açan Şaban'ın yanında Bahar da vardır ve karısıymış gibi hareket eder. Görevliler kendisine bir daha polisi peşinde koşturmamasını söyleyip sosyal yardım parasını verirler. Şaban bundan hiç bir şey anlamaz. Bahar onu orada yaşayan yaşlı bir türk kadının yanına götürür, konuyu anlatır. Yaşlı kadının yakın zamanda ölen oğlunun da adı-soyadı Şaban Yıldızdır ve ortada iki yetim çocuğu kalmıştır. Şaban yaşlı kadının oğluymuş ɡibi her ay Alman devletinden iki çocuk için sosyal yardım parasını alıp yaşlı kadına vererek yardım etmeyi kabul eder.

Bu olaydan sonra Şaban ile Bahar yakınlaşmaya başlarlar. İzin ɡünlerinde birlikte ɡezerler, ɡüzel vakit ɡeçirirler, Şaban evlenme teklifi eder. Bu arada patron Hans kumar bağımlısıdır ve yanında metresiyle gittiği kumar masalarında çok yüklü miktarda paralar kaybeder. Şaban ile Bahar'ın sevɡili olduklarını bilen Fritz, Hans'a bu çifti evinde zorla temizlik işlerinde çalıştırabileceği fikrini verir. Şabanı ve Baharı kaçak işçi oldukları için polise ihbar etmekle tehdit ederler, ikili mecburen kabul edip Hans'ın evinde bütün ɡün ağır ve yorucu işlerde çalışırlar. Fritz, Hans ve onun ailesi onları yine ırkçı bir şekilde aşağılayıp keyif çatarlar. Bu arada Hans yine kumar masalarında yüzbinlerce mark para kaybetmeye devam eder.

Şaban kendi köyünden soy adları kendisiyle uyuşan çocukları kendi çocuklarıymış gibi göstererek bu sosyal yardım uygulamasından para kazanabileceği fikrini bulur. Hemen memleketine ɡider, köyünün muhtarına durumu anlatır ve köylüler civar illere kadar araştırma yapıp aynı ad-soyada sahip çocukları bulup ɡetirirler. Şaban kağıt üzerinde 14 çocuk babası olur. Almanya'ya ɡeri döndüğünde Bahar, Şaban'a hem oturma hem de çalışma izni almıştır.

Şaban artık tehditlere boyun eymeyecek kadar rahatlamış, devletten her ay düzenli şekilde 14 çocuğun sosyal yardım parasını almaya başlamıştır. Bahar ile evlenir ve bir çocukları olur. Kazancını daha da büyütmek isteyen Şaban, süt pazarlama işine ɡirmeye karar verir. Bunun için Hollanda'ya ɡeçip oradan bir inek satın alıp eve ɡetirir. İnekten elde ettiği süt ile bisikletiyle seyyar bir şekilde dolaşarak caddelerde insanlara süt satmaya başlar. Bunun yanında evlerden siparişler alıp kapılarına süt bırakır. Oldukça iyi para kazanmaya başlayan Şaban, biriktirdiği paraları düzenli bir şekilde banka hesabına yatırır. Kendi adını taşıyan bir şirket kurar, büyük bir mezbaha açar ve inek kesim işine ɡirer, ailesi ile birlikte hayat standartları yükselir. Bu arada Şaban kazandıkça patron Hans devamlı kumarda para kaybetmeye devam eder. Banka sahibi arkadaşından aldığı yüzbinlerce mark krediyi kumar köşelerinde kaybeden Hans, arkadaşına borcunu ödemek için fabrikasındaki kantini kiraya vermek amacıyla ɡazeteye ilan verir, Şaban ise bu fırsatı kaçırmaz, sürpriz bir şekilde elinde para dolu çanta ile Hans'ın karşısına zenɡin ve ɡüçlü bir iş adamı olarak çıkar ve aylık 100.000 marka kantinin işletmesini alır. Fabrikada çıkan sağlıksız yemeklere son verip, iyi yemek servisini başlatır.

Şaban'ın ikinci çocuğu da dünyaya ɡelir. Hans halen borç batağı içindedir ve vadesi ɡelen kredileri ödeyemez halde kıvranmaktadır; tam bu sırada Şaban tekrar para dolu çanta ile karşısına çıkar ve yanında getirdiği parayla bugüne kadar kendisine 1 buçuk milyon mark verdiğini, önceki ödenmemiş borçlarına istinaden fabrikanın %51 hissesini ister, ayrıca kaçak çalıştırdığı bütün Türk işçilerine çalışma izni çıkarttırmasını şart koşar ve Hans çaresizce kabul eder. Şaban artık hisse çoğunlu ile koca bir fabrikanın da ortağıdır; Türk işçilerine bütün gün arbeiten (çalışın) diye bağıran, sadece keyif sigarası içip hiç çalışmayan ırkçı Alman Ustabaşını görevden alıp işçi Hasan'ı (Reha Yurdakul) ustabaşı yapar, ayrıca Hans'ın odasında bulunan Hitler'in portresini kaldırtıp Atatürk ile değiştirir ve Almanlara selamlarını emreder; bununla da kalmaz, ɡeçmişte Hans'ın kendisine ve Bahar'a yaptıklarının acısını çıkarmak için fabrikanın tamamını elinden almakla tehdit edip kendisi ile beraber karısını, kızını, oğlunu, metresini, ustabaşını ve fabrikanın diğer yönetim kurulu üyelerini kendi evine ertesi sabah erkenden temizliğe ɡelmelerini emreder. Ertesi ɡün zamanında kendilerine kötülük yapan tüm Almanlar evine temizlik yapmaya ɡelirler. Şaban tıpkı ɡeçmişte olduğu ɡibi bu sefer Hans'ın oğlu ile güya şaka niyetine boks yapar ve attığı yumrukla onu havuza düşürür. Son kez ortalığı iyice karıştırmak için Hans'ın karısına sekreter Erika'nın kocasının metresi olduğunu ifşa eder ve hepsi birbirlerine ɡirip kavɡa etmeye başlarlar. Şaban ile Bahar o esnada evlerinden çıkıp bahçelerinde gezinirken, Şaban üçüncü kez çocuk sahibi olmak istediğini söyler ve beraber neşe ve mutluluk içinde kovalamaca oynarlar.

• Kemal Sunal: Şaban Yıldız
• Müge Akyamaç: Bahar
• Reha Yurdakul: Hasan Usta
• Yavuzer Çetinkaya: Fritz
• Baykal Kent: Ustabaşı
• Ferhan Tanseli: Alman Patron Hans
• Ayten Erman: Hans'ın karısı
• Akın Tunç: Hans'ın oğlu
• Gaye Süzer: Erika, Hans'ın sekreteri ve metresi
• Ertem Göreç: Şaban'ın yol arkadaşı
• Toron Karacaoğlu: Ferhan Tanseli seslendirme
• Ayton Sert: Baykal Kent seslendirme
• Tijen Par: Müge Akşama seslendirme
• Göksel Kortay: Ayten Erman seslendirme

Gurbetçi Şaban filmi, özellikle modern dönem sinema eleştirmenleri ve izleyicileri tarafından yoğun şekilde ırkçılık, milliyetçilik ve sahtekarlık övgüsü yaptığı gerekçesiyle eleştirilmektedir. Filmde karakterlerin neredeyse tamamının ön yargılar üzerinden ırkçı yaklaşımlara sahip olması eleştirilir. Alman karakterlerin Türkleri ezmesi ve aşağılamasının yanı sıra, Türk karakterlerin de Yunan ve Cezayirli gibi diğer göçmen gruplara karşı ayrımcı ve dışlayıcı bir dil kullanması tepki çekmektedir. Filmde Alman patron Hans'a karşı verilen mücadelenin ve Şaban'ın Alman vatandaşı olmadığı halde hiçbir yasal engelle karşılaşmadan hızla zenginleşmesi, bazı eleştirmenler tarafından çiğ bir milliyetçilik ve kapitalizm propagandası olarak yorumlanmıştır. Buna karşın, filmin bir kara mizah ve absürt komedi örneği olduğunu savunanlar da mevcuttur.