Kapgan Kağan

Kapgan Kağan, 691 yılında ağabeyi Kutluk Kağan'ın ölümünün ardından II. Göktürk Kağanlığı tahtına geçti. Devraldığı devleti güçlendirmeyi sürdürerek Göktürk hâkimiyetini kısa sürede Orta Asya'nın geniş bir bölümüne yaydı. I. Göktürk Kağanlığı'nın 582 yılında Doğu ve Batı Göktürk Kağanlıkları olarak ikiye ayrılmasının ardından her iki devlet de 630 yılında Tang Hanedanı'nın hâkimiyetine girmişti. Yaklaşık elli yıl süren Çin egemenliğinden sonra Kutlug Kağan ve danışmanı Tonyukuk'un önderliğinde başlayan bağımsızlık mücadelesi, II. Göktürk Kağanlığı'nın kurulmasıyla sonuçlandı. Kutlug Kağan'ın 691 yılında ölmesi üzerine, oğulları henüz küçük yaşta olduğundan tahta kardeşi Kapgan Kağan geçti. Bazı Çin kaynaklarında Kapgan'ın kağanlığı zorla ele geçirdiği ileri sürülmektedir. Buna karşılık Orhun Yazıtları'nda, Kutlug Kağan'ın oğulları Bilge ile Kül Tigin'in yaşlarının küçük olması nedeniyle Kapgan'ın töre gereği tahta çıktığı belirtilmektedir. Ayrıca Zizhi Tongjian'da (TCTC) da Kapgan'ın kağanlığı zorla ele geçirdiğine dair bir ifade yer almamakta, yalnızca kendisini kağan ilan ettiği kaydedilmektedir. Göktürk veraset anlayışında hükümdarlığın her zaman hükümdarın oğluna geçmediği, hanedan içerisinde siyasi meşruiyete ve kut sahibi olduğuna inanılan kişinin tahta çıkabildiği bilinmektedir. Bu çerçevede Kapgan'ın tahta çıkışı, Orhun Yazıtları'nda da töreye uygun bir veraset olarak sunulmaktadır. Kapgan Kağan, tahta çıktıktan sonra ilk iş olarak ağabeyi Kutlug Kağan adına Baz Kağan'ın balbalını diktirdi.

Kapgan Kağan tahta çıktıktan sonra, II. Göktürk Kağanlığı'nın askerî ve siyasî gücünü daha da artırmaya yönelik bir politika izledi. 693 yılının sonlarında Ling Eyaleti'ne akın düzenleyen Göktürk kuvvetleri bölgeyi yağmaladı ve kendilerine karşı koymaya çalışan Çinli general Li To-tsu'yu mağlup etti. Akın sırasında çok sayıda Tang askeri ve görevlisi öldürüldü. Aynı dönemde Göktürklerin batı kanadında da çatışmalar yaşandı. Tibetlilerle birlikte Tang İmparatorluğu'na karşı mücadele eden Aşina Suei-tsu, 694 yılının ikinci ayında Çinli general Wang Hsiao-chie tarafından mağlup edildi. Aynı sıralarda Suei-ye (Tokmak) şehrinin kumandanı Han Ssu-chung da Ni-shu Erkin komutasındaki Göktürk kuvvetlerini yenilgiye uğrattı.

Çin kaynaklarının genç, haşin ve ihtiraslı olarak betimlediği Kapgan Kağan'ın tüm politikası üç amaç etrafında toplanmaktadır:

1. En tehlikeli düşman olarak gördüğü ve tarımsal ürün haracı alabileceği Çin'i baskı altında tutmak
2. Çin hakimiyetinde yaşamakta olan Türkler'i ana yurda geri çekmek
3. Asya kıtasındaki bütün Türkleri Göktürk Kağanlığı siyasal çatısı altında toplamak.

Bu amaçlarla harekete geçen Kapgan Kağan, ağabeyinin yaptığı gibi Çin'i baskı altında tutmak için 693 yılından 695 yılına kadar Çin'e birçok akın yaptı. 695 yılında ise Çin'e elçi gönderip barış teklifinde bulundu. Ardından Çin ile Moğol kökenli Kitanlar'ın mücadelesinde Çin'i destekledi. 696 yılında Kitanlar'ı büyük bir yenilgiye uğratan Kapgan Kağan bunun karşılığında Çin'den büyük miktarda tarım aleti, tohum, demir ile 50 yıllık tutsaklık döneminde Çin'e sığınmış olan Türklerin iadesini istedi.

Bu durumda Tang Hanedanlığı, Türk kökenli Türgişler ve Kırgızlar ile bağlaşma yoluna gitti. Bu bağlaşmayı zamanında fark eden Kapgan Kağan, baş danışman Tonyukuk'un da katıldığı seferde 696-697 kışında Kırgızlar'ı kendi yurtları Yenisey Nehri kıyısında ani bir baskınla yenilgiye uğrattı. Kağanları öldürülen Kırgızlar, Göktürk hakimiyetine alındı. Ardından ağır koşullar ile ezilen Çin üzerine sefere çıkıldı. 698 yılında 100 bin çerilik ordusuyla Çin kentleri tahrip edildi. Wei eyaletine saldırdıktan sonra Ting eyaletini ele geçirdi. Chao ve Ting illerine girdi. Kendisi doğuda yani merkezde kalan Kapgan Kağan batının düzenlenmesi görevini Tonyukuk vesayetinde oğlu İnel Kağan ve yeğeni Bilge Kağan devretti. Çin'in 30 akınla vurulduğu 698 yılında Tonyukuk, Bilge Kağan ve İnel Kağan, Altay Dağları'nı ilk kez aşarak Çungarya Ovası'nda (kitabelerde Yarış) Bolçu Savaşı'nda Türgişler'i ağır bir yenilgiye uğrattı. Yaklaşık üç yıl süren ve 701 yılında tamamlanan akınla devletin sınırları İstemi Yabgu zamanında olduğu gibi Maveraünnehir'e dayandırıldı. Batı Türkistan Türkler'i yeniden Göktürk hâkimiyetine alındılar. Asya'daki bütün Türk boyları yüz yıl sonra Göktürk hakimiyetinde birleştirilmişti. 702 yılında bu kez Maveraünnehir'den gelerek Çin'in kuzeyinde koloniler kurmuş olan Soğdlular üzerine sefer yapıldı. Karşı çıkan Ong Tutuk komutasındaki 50,000 kişilik Çin ordusu dağıtıldı. 705 yılında gerçekleşen Ming Şa Savaşı'nda Çaça Sengün komutasındaki 80,000 kişilik Çin ordusunu çok ağır bir bozguna uğrattı. 712-713 yıllarında, Müslümanların Maveraünnehir'i fethi sırasında Maveraünnehir'deki müttefiklerini desteklemek ve Müslümanlar'ı Maveraünnehir'den atmak için Semerkant üzerine bir sefer düzenledi ve Emevîler ile bir dizi savaş yaptı ise de bu savaşları kağanlığın doğusunda Çin entrikaları nedeniyle çıkan boy ayaklanmaları yüzünden kaybetti. Bu arada sert yollarla Çik, Az, Dokuz Oğuz, Basmil gibi Türk boyları hakimiyet altına alındı. Ancak Kapgan Kağan'ın aşırı sertliği ve Çin politikaları sonucunda pek çok boy ayaklanmaları görüldü. Bunların en önemlisi Dokuz Oğuzlar'ın başlattığı ayaklanmadır. Bayırku Seferi'nde bu ayaklanmayı da sertlikle bastıran Kapgan Kağan, yanında az bir kişiyle Ötüken'e dönüşte ormanda Oğuz boylarından aralarında Çinli bir casusun da bulunduğu Bayırkular'ın ani pususunda 716 yılında öldürüldü.