Kazaklar (Kazakça: қазақтар, UFA: [qɑzɑqtɑr]), Orta Asya ve Doğu Avrupa'ya yayılmış bir Türk halkıdır. Diğer Türk halklarıyla yakından ilişkili ortak bir kültürü, dili ve tarihi paylaşırlar. Etnik Kazakların büyük çoğunluğu Kazakistan'da yaşamaktadır.
 Dünya genelinde Kazak halkının dağılım haritası | |
| Toplam nüfus | |
|---|---|
y. 17 milyon | |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler | |
 Kazakistan | 14,456,709 (2025) |
 Çin | 1,562,518 (2020) |
 Özbekistan | 821,172 (2021) |
 Rusya | 591,970 (2021) |
 Moğolistan | 120.999 (2020) |
 Türkiye | 44,445 (2024) |
 Kırgızistan | 28,244 (2022) |
 ABD | 21,913 (2022) |
 Türkmenistan | 11,825 (2022) |
 İran | 10,000 (2024) |
 Kanada | 5,455 (2021) |
 Çekya | 5,639 (2017) |
 Ukrayna | 5,526 (2001) |
 Birleşik Krallık | 5,432 (2011) |
 Birleşik Arap Emirlikleri | 5,000 (2015) |
 Portekiz | 3,000 (2017) |
| Avusturalya | 2,430 (2023) |
 İtalya | 1,924 (2022) |
 Avusturya | 1,685 |
| Diller | |
Kazakça | |
| Din | |
Çoğunluk; İslam (Sünni)(98,3%) Azınlık olarak; Hristiyanlık, Şamanizm (Animizm) | |
Etnik Kazak toplulukları Kazakistan'ın sınır bölgeleriyle birlikte Rusya, Kırgızistan, Özbekistan, Çin (Sincan), batı Moğolistan (Bayan-Ölgii) ve kuzey İran'da (Gülistan) bulunmaktadır. Kazaklar, 15. yüzyılda Türk ve Moğol kökenli çeşitli Orta Çağ boylarının etnogenez süreci sonucunda ortaya çıkmıştır.
Kazak kimliği, 1456–1465 yılları arasında Kazak Hanlığı'nın kurulmasıyla şekillenmiştir. Türkleşmiş Altın Orda Devleti'nin dağılmasının ardından, Sultanlar Canibek ve Kerey'in liderliğindeki çeşitli boylar, kendi güçlü hanlıklarını kurma amacıyla Ebü’l-Hayr Hanlığı'ndan ayrılmıştır.
Etimoloji
Kazakların "Kazak" adını 15. yüzyıldan itibaren kullanmaya başladıkları düşünülmektedir. "Kazak" ya da "Qazaq" sözcüğünün kökenine ilişkin çeşitli teoriler bulunmaktadır. Bunlardan bazıları, kelimenin Türkçe qaz fiilinden (gezgin, akıncı/eşkıya, serbest, bağımsız, savaşçı) türediğini ileri sürerken; diğerleri ise Kazakların yurtlarını ve eşyalarını taşımakta kullandıkları tekerlekli bir arabayı ifade eden Ön-Türkçe *khasaq sözcüğünden geldiğini savunmaktadır.
"Kazak" (Qazaq) kelimesinin kökenine dair bir diğer teori, sözcüğün ilk kez 8. yüzyıla tarihlenen Uyuk-Turan yazıtında geçen eski Türkçe qazğaq kelimesinden türediğini ileri sürer. Türkolog Vasiliy Radlov ile Doğu araştırmacısı Benjamin P. Yudin'e göre qazğaq ismi, qazğan (“elde etmek, kazanmak”) fiiliyle aynı kökten gelmektedir. Bu bağlamda qazğaq, dolaşan ve kazanç arayan bir kişi tipini tanımlamaktadır.
Kazaklar için kullanılan alternatif ve tarihsel bir etnonim ise Alaştır. Bu ad, Kazak kültüründe yaygın biçimde yer alır. En yaygın kullanımda Alaş, Kazakların üç cüzünü, yani bölgesel ve boysal birliklerini ifade eder. Bu nedenle sözcük zaman zaman "Kazak" ile eş anlamlı olarak da kullanılmıştır. Ayrıca "Alaş" teriminin, Nogaylar tarafından da Kazakları tanımlamak için kullanıldığı bilinmektedir.
Dil
Kazakça, Türk dilleri içinde Kıpçak (Kuzeybatı) grubuna dâhildir; bu grupta Kırgızca, Nogayca, Karakalpakça ve Tatarca gibi diller de yer alır.
Nüfus
| 1897 | 1917 | 1926 | 1937 | 1959 | 1979 | 1989 | 1999 | 2009 | 2021 | 2024 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 81.7% | 68.0% | 58.5% | 39.8% | 29.8% | 36.2% | 40.1% | 53.5% | 63.1% | 70.4% | 71.0% |
Kazakların azınlık olarak bulunduğu bölgeler
Rusya
2010 nüfus sayımına göre, Rusya Federasyonu'nda 647.000 Kazak yaşamaktaydı. Ancak Dünya Kazakları Birliği birinci başkan yardımcısı Kaldarbek Naymanbayev, 2003 yılında yaptığı açıklamada Rusya'da 1 milyondan fazla etnik Kazak bulunduğunu ifade etmiştir.
Çin
Kazaklar, 18. yüzyılda Cungar soykırımı sonucunda yerli Budist Cungar Oyrat nüfusunun büyük ölçüde katledilmesinin ardından Cungarya bölgesine göç etmiştir. Çin'de bir Kazak özerk ili bulunmaktadır: Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ndeki İli Kazak Özerk İli. Ayrıca üç Kazak özerk ilçesi vardır: Kansu'daki Aksay Kazak Özerk İlçesi ile Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ndeki Barköl ve Mori Kazak Özerk İlçeleri.
Tarihi
15. yüzyılda Altınorda Hanlığı topraklarının doğu kanadını oluşturan Deşt-i Kıpçak ahalisinde yaşayan Türk ve Moğol kökenli Orta Çağ kabileleleri bir araya gelerek Kazak Hanlığı etrafında toplandılar. 14. yüzyıldan sonra yeni bir boy olarak Orta Asya arenasında yerini almıştır.Orta Asya'da Ruslar ile ilk teması kuran Türk topluluğu Kazaklar olmuştur.
Kazaklarda Türklük Bilinci
Kazaklar, Asya'nın ortasında Türk Dünyasının göbeğinde yer almaktadır. Gerek Doğu Türkistan'ın kuzeyindeki Altay bölgesi, gerek Moğolistan'ı batısındaki Altay ve Bayan-Ölgey bölgesi, gerek Altay Cumhuriyeti'nin sahası Kazak Türkleri ile meskundur. Türk toplulukları arasında en çok soykırıma uğramış halktır. Bu sebeple de Orta Asya Birliği fikri Kazakistan'da ortaya çıkmıştır. Sultan Mahmut Torayğırov'un Kazak Türkçesindeki bir şiirde Türklük bilinci şöyle belirtilmiştir.
| Kiril | Latin | Sözcüğü Sözcüğüne Aktarım |
|---|---|---|
| Мен Қазақ, Қазақпын Деп Мақтанамын Ұранға Алаш Деген Атты Аламын | Men Qazaq, Qazaqpın Dep Maqtanamın Uranğa Alaş Degen Attı Alamın | Ben Kazak, Kazak'ım diye övünürüm Uranıma Alaş denilen adı almaktayım |
Kazakistan Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev ise zaman zaman Kazakların Türk halklarından olduklarını ve Türk kültürüne sahip çıkılması gerektiğini belirtmiştir.
Galeri
-
Ebü'l-Hayr Han - Kurmangazi Sağırbayoğlu
- Abay Kunanbayoğlu
- Nursultan Nazarbayev
- Toktar Ebubekirov
Ayrıca bakınız
- Çin Kazakları
- Kazakça
- Kazakistan
- Türk halkları
- Türk devletleri
- Türk dünyası
- Türk dilleri