Koçgiri aşireti

Koçgiri veya Koçkiri aşireti, çoğunluğu Kurmanci Kürtçesi konuşan İmranlı, Zara ve Refahiye ilçelerinde yaşayan Alevi inançlı Kızılbaş topluluğudur. Koçgiri ismi aynı zamanda Osmanlı döneminde Zara'dan İmralı'ya uzanan coğrafi bölgeyi adlandırmak içinde kullanılmış olan Sivas Vilayetine bağlı kazadır.

Aşiret, Şeyh Hasanlı aşiretinin alt kollarından biridir. Bu yüzden aşiretin Oğuzların Bayat boyuna ait bir kökü olduğunu zamanla Kürt unsurlarla karıştığı veya Kürtleştiği söylenebilir, Şadiyan kökü ise tarihlerde daha öncesinde Avşar olarak geçmiştir. Ayrıca Irène Mélikoff, Koçgiri aşiretinin gelenekleri bakımından Türk kökenli bir kimliği yansıttığını ifade etmektedir. Melikoff, Koçgiri aşiretinden bir kaynağının kendisine şu sözleri aktardığını belirtir: “Soy olarak Kürt değiliz; ancak inançlarımız nedeniyle eza (eziyet) gördük, dağlara sığındık, Kürtlere karıştık ve Kürtler olarak adlandırıldık.". "Eza gördük" şeklinde belirtilen olaylar genellikle İdris-i Bitlisi'nin Selim Şah-name eserinde belirttiği I. Selim (1512-1520) Döneminde Safevi taraftarlığı yapan Kızılbaşlara uygulanan baskı ve katliamlardır, bu neticede birçok Türkmen Alevisi inançlarını ve kimliklerini saklamak için çaba sarf etmiştir.

Aynı zamanda yapılan diğer araştırmalarda da bölge halkı "Yaşadığımız bölge Orta Asya’dan göçen Türklerin vatanıdır. Bizler de bu göçlerle beraber Horasan’dan gelmişiz. Bizim itikadımız Ahmet Yesevi’ye ve onun talebesi Hacı Bektaş-ı Veli’ye dayanır, O da Horasan erenidir. Biz Horasan’dan beri Aleviyiz ve asıl Müslüman da biziz." şeklinde konuşmuş ve kökenlerini Horasan'da bulunan Türkmenlere dayandırmışlardır.Macit Gürbüz de aynı şekilde aşireti Horasan Türkmenlerinden yani Oğuzlardan geldiğini savunur.Baki Öz'ün görüşüne göre de Koçgiri aşiretinin kökeni Orta Asya'dan Tunceli'ye göçenlerden oluşmaktadır.Tarihin Arka Odası programında Tufan Gündüz ve Teke Tek programında Murat Bardakçı da Türkmen oldukları görüşünü savunmuştur.

Bu görüşlere karşı olarak aşiretin tamamının Kürt kökenli olduğu görüşünü savunanlar da bulunmaktadır. Koçgiri aşireti, Osmanlı Devlet Arşivleri'nde 1780'lerden itibaren "Ekrad" ve "Kızılbaş" olarak anılmıştır. 1834 nüfus sayımında ise, bölgedeki diğer azınlık Kürt aşiretleriyle birlikte "Kürt aşiretleri" olarak özel bir deftere kaydedilmiştir. Bu tutum Melikoff'un araştırmasında ki "Soy olarak Kürt değiliz (...) Kürtlere karıştık ve Kürtler olarak adlandırıldık" ifadesinin de temelini oluşturur. 2025 yılında basılan ve Osmanlı arşivlerine dayanan bir çalışmada, Koçgiri yerleşik nüfusunun önemli bir kısmının Çemişgezek Beyliği'nden gittiği ifade edilmektedir.

Kısaca Koçgiri Aşireti'nde kendini Türk veya Kürt olarak tanımlayan bireyler bulunsa da, bu toplulukta Alevilik bilinci etnik kimlikten çok daha önemli ve önceliklidir. Alevilik, aşiretin birleştirici ve belirleyici unsuru olarak öne çıkmaktadır. Ayrıca, Koçgiri yöresi, coğrafi olarak Doğu ve İç Anadolu'yu birbirine bağlarken, sosyo-politik açıdan da Türk ve Kürt yerleşim yerleri arasında bir köprü işlevi görmektedir.

Yörenin ismi aşiretin oluşmasından önce de Koçgiri olarak geçmektedir fakat adının kökeni tartışmalıdır:

● Qoçgirî, Kürtçede “Büyük göç” anlamına geldiği iddia edilmiştir; qoç kelimesi de Türkçe göç kelimesinden alıntıdır aynı zamanda eski Türkçede aşiretin isminde ki kullanıma benzer şekilde köç- şeklinde de kullanılmıştır, gir ise Kürtçe de büyük anlamı taşır, Türkçe de kullanılan yine büyük anlamına gelen iri (eski türkçede; irig) kelimesinden de geliyor olabilir. Farklı olarak koç kelimesine gir (tutan, sahip olan anlamına gelen. bknz: cihangir, tarafgir.) eki konularak, koç sahibi olan yöre anlamında kullanılmış olabilir.

● Ömer Lütfü Barkan'a göre, “Koçkırı” adı tamamen Türkçe bir kelimedir, bu isim Akkoyunlu ve Karakoyunlu gibi adlarla karşılaştırılabilir veyahut yine Kürtçe de Qeregêçî olarak adlandırılan Koçgiri gibi Kürtleşmiş Türkmen aşireti olduğu düşünülen Karakeçili Aşireti veya Kürtçe de Qereçorlû olarak adlandırılan yine kökenleri tartışmalı olan Karaçorlu halkı buna örnektir, eski Türkçede de var olan kir anlamında da kullanılmış olabilir. Koçkar Ata'dan türediği de iddia edilmiştir.

Yöredeki sadece 16 köy tamamıyla Koçgiri aşiretinin bireylerinden oluşur ve geriye kalan 119 köyün içerisinde aşirete mensup kişiler olsa dahi kökensel olarak tamamıyla aşiretin bir parçası değildir fakat zamanla kimlik haline gelmiştir. Bölge 1836 yılında Koçgiri adıyla nahiye olmuştur ve 18 yıl ardından Sivas vilayetine bağlanmış, 1870 yılında Hafik (eski ismiyle Koçhisar bucağı) ile birlikte Sivas Merkez Sancağı’na bağlı kaza statüsü verilmiştir. Sivas'ın Zara ilçesinde Koçgiri aşiretinin yaşadığı köyler ve ayrıca başta İmranlı olmak üzere diğer ilçelerle başka illerin sınırları içerisinde kalmakla birlikte bu bölgenin etrafındaki bulunan köylerden oluşan ve kültürel bütünlüğe sahip olan bir yöredir. Aşiretin ufak bir bölümü Tokat, Kayseri ve Kahramanmaraş illerinde de görülmektedir fakat bu yerler yöre dahilinde sayılmaz. Köylerde yaşayanların birçoğu hayvancılık ve tarımla uğraşmaktadır. Yöre, coğrafik olarak genellikle dağlık ve kırsaldır, Karasal iklim özellikleri taşımakla birlikte Kızılırmak havzasının da bir bölümünü kaplar.

En yüksek noktaları Osmanlı döneminde Koçgiri kazasına bağlı, Hamidabad nahiyesinin (günümüzde İmranlı) içerisinde bulunan Kızıldağ (3015m) zirvesi ve Zara'da bulunan Beydağı (2800m) zirvesidir. İki dağda da dağcılık faaliyetleri yapılmaktadır ve aynı zamanda madencilik açısından doğal kaynaklarca zengindir.

Koçgiri aşiretine mensup köylerde Kurmanci Kürtçesi ağırlıklı olarak konuşulmaktadır, günümüzde şehirlere göçün etkisiyle bu durum azalma göstermektedir. Mark Sykes'in 1908 yılında hazırladığı rapora göre Koçgiriler;

Çok tuhaf bir aşirettir, hatta neredeyse (Kürtlerden) ayrı bir millet sayılabilir. Erkekleri ve kadınları kendilerine özgü bir tipe sahiptir. Koyu tenlidirler, ince oyulmuş gibi keskin yüz hatlarına sahiptirler ve diğer hiçbir Kürt grubuna benzemezler. Dilleri görünüşte Kürtçenin bir lehçesi gibidir, ancak Zazalar, Baba Kürtleri (?) ya da Diyarbakır Kırmançları tarafından pek anlaşılmaz. Din konusunda ise onların ileri derecede panteist olduklarını düşünüyorum; doğayı dişil bir ilke, Tanrı’yı ise eril bir ilke olarak kabul ederler. -Mark Sykes, 1908

Sykes'in de belirttiği gibi standart Kurmanci Kürtçesi ile Koçgiri'de kullanılan ağız arasında yoğun bir fark vardır. Şiirlerinde ve ibadetlerinde Türkçeyi beyitler ve şiirlerde de kullanırlar. Özellikle Osmanlı'dan Cumhuriyet dönemine farklı ozanlar yetiştirmiştir ve bu neticede özellikle Alevi ve/veya Türk kültürüne katkıda bulunmuştur. Bunlardan Bazıları; Karaoğlan, asıl adı Hüseyin olduğu bilinen Anadolu Türkçesiyle eserler veren ozan, 17. yüzyılda Zara ilçesinin Akören Köyü'nde doğmuştur.

(...) Koçgiri önünde bir ulu yazı, Sultan Keykubat'ta kıldı namazı; Kar'oğlan'ım çalar tamburu sazı, Dede Korkut üstadımız pirimiz. -Karaoğlan

Aşık Feryadi, asıl adı Yusuf olan 1824 yılında Zara'nın Zoğallı'da doğmuştur, Deli Derviş lakabıyla da tanınan ozandır. Eserleri Sabahat Akkiraz'ın seslendirmesiyle TRT repertuarına da girmiştir.[1]

Alişir, Koçgiri İsyanı'nın tertipleyicileri arasında olmasının yanı sıra “Taki” mahlasıyla yazdığı şiirlerle de bilinir, Kürtçe ve Türkçe karışık eserler vermiştir. Bunlardan en ünlüsü günümüzde de birden fazla sanatçı tarafından seslendirilen "Koçgiri Başladı Harba" şiiridir.

Koçgiri başladı harba, sesi gitti şarka garba; İki ordu asker geldi, dayanamadı bu darba. (...) -Alişir

İsyanî, asıl adı İsmail Elçioğlu olan aşık, Zara'nın Kırıkkilise Köyü'nde doğmuştur. Kendisi aynı zamanda Feryadi'nin öğrencisidir. Köylerde çocuklara okuma-yazma da öğretmiştir.

Hasret Gültekin, İmranlı doğumlu halk ozanı, şair ve müzisyen. Madımak katliamında radikal İslamcılar tarafından yakılarak öldürülmüştür.

Aşiretin çoğunluğunu Alevilik inancına mensup bireyler oluşturur ve çoğunlukla Şeyh Hasanlılar, Babamansur ve Kureyşan gibi Tunceli kökenli ocaklara bağlıdırlar. Alevilik inancının getirisi olarak Hızır ve Muharrem oruçları tutulur ve cem gibi ibadetler yapılır. Türk halk inanışlarından biri olan Alkarısı da görülmektedir, Yeni doğum yapmış kadınlar, musallat olacak kötü ruhtan korunmak için batıl inançlar uygular. Yine diğer Türk milletlerinde önemli olan "40" sayısı aşiretin inançlarında yer edinmiştir; özellikle ölüm ve doğum gibi olaylarda rastlanır, ölümden sonra ruhun bedeni terk etmesinin ancak kırk gün sonunda tamamlandığına inanılır. Doğum yapmış kadın için "kırklı" denir ve 40 günü temsilen batıl inançlar uygulanır.

Günümüzde şehirleşmenin etkisiyle neredeyse kaybolmuş olsa da aşiretin büyük bireyleri kadın ve erkekler olmak üzere günlük hayatta koyu tonları tercih ederler, Sivas'ın yöresel giyiminden ayıran en farklı unsur kadınlarının genelde giydiği siyah türbanlardır.[2] Bunun haricinde Sivas'ın yöresel giyimiyle aynıdır, geçmişte kadınlar; folklorik amaçlarla genelde özel günlerde darıca kutnu veya karalı kutnu üç etek üzerine çoğunlukla çiçek motifleri olan göynükler giyerlerdi. Erkekler ise genelde kumaş ceket ve pantolon giyer, kasket takarlardı.

Koçgiri aşireti aslında birden fazla aşireti içinde barındıran tabir-i caizse bir aşiret konfederasyonudur. Kızılkaleli Dede Veli Gülsoy iddasına göre aşiret; Baliki, Cafikan, İbolar, Sefolar, Sarolar, Gerniler, Pevruziler, Laçinler, Riçikan, Zerikiler, Pilvenk, Kalkan ve Pezgevran gibi farklı kabilelerin birleşiminden oluşuyor. Ali Haydar Bektaş, Burak Bektaş ve Gültekin Uçar'ın hazırladığı Koçgiri Tarihi kitabındaysa Koçgiri aşireti yöreye yerleşen Şeyh Hasanlı aşiretinin kolları olan; İbolar, Sarolar, Baliki, Şadiyan ve Gerniyanların aşireti oluşturduğunu aktarır.

Koçgiri Kültür Derneğinin hazırladığı araştırmadaysa Koçgiri yöresinde tespit edilen aşiretler: İbolar, Sarolar, Baliki, Gerniler, Pevruziler, Laçinler, İvazkiler, Zerikiler, Sefolar, Cefolar, Reşolar, Resulanlı, Zoğarlar, Çarekan, Dönbeli, Babamansur, Saru Saltuk, Gegeller, Hormekler, Kalkan, Ginili, Balcanlı, Şadiler, Kureyşli, Kurmeşli, Şeyh Hasanlılar, Ovacıklı, Badıllı, Benamlu, İlbeyli, Beydilli, Şehsuvaroğlu ve Sağıroğlu.

Bahsedilen aşiretler hakkında kısıtlı bilgi olmasına rağmen içerisinde bulunduğu aşiretlerin bir bölümü Osmanlı Arşiv Belgelerinde eskiden Türkmen boylarıyla adlandırılmış, zamanla Kürtleşmiş olduğu tahmin edilen veya çeşitli sebeplerden ötürü yine Türkmen oldukları iddia edilmiş Ekrad ve Türklerden oluşur. Bahsedilen aşiretlerin kökenleri;

Türkler: Babamansur, Saru Saltuk,Ilbeyli, Beydilli, Kureyşan, Çarekan, Benamlu, Gegeller, İvazkiler, Badıllı, Şadiler, Resulanlı, Kalkan, Ovacıklı, Şehsuvaroğlu ve Sağıroğlu. Moğol ve Türkmen kökenli Şeyh Hasanlı aşiretinin diğer alt kolları: Laçinler, Kurmeşli, Pezgevran (Topuz uşağı), Zoğarlar ve Zerikiler. Ekradlar: Hormekler, Pilvenk ve Ginili (Ermeni olduğu da iddia edilmiştir).

Dönbeli/Dunbuli bazı kayıtlarda Eymür, Kayı, Avşar olarak farklı Oğuz boylarıyla Türk, bazı kayıtlardaysa Ekrad olarak geçmiştir. Bu taife genellikle Türkçe konuşan Zaza/Kürt, Zazaca konuşan Türk veya sadece Zaza zümreleri oluşturur.

Pevruziler ve Reşolar aşiretleri, 1453 ve 1650 yılları arasında kaydedilen Osmanlı tahrir defterlerinde geçmemektedir. İsim benzerliği olan ama henüz bilinen tarihsel bağı olmayan yapılar ise Pevruziler (diğer bilinen adıyla Pevruziyan) ve Sivas'ta yerleşik olan Pervende cemaati, Ulu Yörük taifesi olarak geçilmiştir ve alevi inancına mensuplardır. Reşolar (diğer adı Reşiki) ve Reşi cemaatleri, Reşi Ekradı olarak kaydedilmiştir aynı anlama gelen Rişvan aşiretiyse Türk olarak kayda geçmiştir.

Bahsi geçmeyen Sefolar ve Cefolar aşiretleri hakkında aynı tarihler arasında bir tahrir defteri kaydı yoktur, akademik veriler ise kökeni hakkında kısıtlı bilgiler sunmaktadır. Muhtemelen bir aile büyüğünün isminin kısaltılmasından veya lakabından oluşmuş olabilirler (örneğin: Sefo; Seyfettin, gibi).

Osmanlı Devleti'nin 18. yüzyıl sonunda Çemişgezekteki aşiretler sistematik bir etkisizleştirme sürecine tabi tutulmuştur. I. Abdülhamit’in fermanlarıyla başlayan bu süreç, 1798'de Yusuf Ziya Paşa’nın sert müdahaleleriyle aşiret yapısının dağıtılmasıyla sonuçlanmıştır. Maadin-i Hümayun bölgesinden uzaklaştırılarak kuzeybatıya sürülen bu topluluklar, böylece bölgedeki maden üretimi için bir risk faktörü olmaktan çıkarılmıştır. Aşiretin yapılanması veya en azından isminin Koçgiri olarak anılması bu göç ardından olması muhtemeldir. Ayrıca Koçgiri İsyanı tertipçilerinden Alişir de şiirinde "Ceddimiz Şeyh Hasan ol Şah-ı Horasan" demiştir.

1830 yılında Trabzon Valisi, Koçkiri bölgesindeki aşiretlerin halka ve yolculara verdiği zararları önlemek için askerî harekât düzenlendiğini bildirir. Eşkıyalar Beydağı’na sığınmış ancak kuşatma ve çatışmalar sonucunda büyük ölçüde etkisiz hale getirilmiştir. Bunun üzerine eşkıyalar Sivas Muhassılı Said Ağa’ya sığınarak af ve güvence talep etmiştir. Devlet; halka zarar vermemek, vergi vermek, itaat etmek gibi belli şartlarla bu kişilere güvence vermeyi kabul etmiştir ve şartlara uyulmadığı taktirde para cezası ödeyeceklerine dair söz verdirmiştir. Ayrıca masraflar için para ödemeyi de kabul etmişlerdir. Sonuç olarak bölgedeki asayiş sağlanmış, asker geri çekilmiş ve halk rahatlamıştır.

(...) Bunun üzerine askerler birleşerek söz konusu dağı kuşatmış, birkaç kez savaş olmuş ve Allah’ın yardımı ve padişahın uğurlu teveccühü sayesinde dağın sarp yerlerinde yaptıkları 7–8 adet sağlam siper ele geçirilmiş, birçok eşkıya öldürülmüş ve dağıtılmıştır. Dağın yarısından fazlası ele geçirilmiş ve iyice sıkıştırılmışlardır. (...)

1865 yılı ve sonrası Osmanlı Devleti'nin asayişi sağlamak amacıyla Avşar aşiretlerini özellikle Sarız çevresine yerleştirdiği dönemde, Koçgiri kazasından gelen aşiret mensupları da devletin engelleme çabalarına rağmen Sarız ve çevresine göç ederek buraya yerleşmeyi başarmışlardır.

Mart 1921'de, aşiret reisleri ve Kürdistan Teali Cemiyeti üyeleri Alişan ve Haydar Beylerin desteğiyle Sivas'ta başlayan ve devam eden Koçgiri İsyanı, 11 Nisan 1921 tarihinde Ankara Hükûmeti tarafından uygulanan bastırma hareketi ile kısa sürede son bulmuştur. İsyan, Nurettin Paşa ve Topal Osman yönetimindeki Abazıkalı Giresun Gönüllü Alayları tarafından bastırılmıştır.

• Alişir
• Âşık Hüdâi
• Âşık İsyanî
• Hasret Gültekin
• Nesimi Çimen
• Ali Rıza Binboğa

• Aleviler
• Kızılbaş
• Dersim aşiretleri
• Horasan Türkmenleri
• Alevilere yapılan haksızlıklar
• Şeyh Hasanlılar