Lut Gölü ya da Ölü Deniz (İbranice: יָם הַמֶּלַח,
| Lut Gölü | |
|---|---|
 | |
 | |
| Havza | |
| Ülke(ler) | Ürdün, İsrail, Batı Şeria |
| Koordinatlar | 31°31′14″K 35°29′4″D / 31.52056°K 35.48444°D |
| Genel bilgiler | |
| Akarsu (gelen) | Şeria nehri |
| Akarsu (giden) | Kapalı havza |
| Göl türü | Tuz gölü |
| Uzunluk | 50 km (31 mi) |
| Genişlik | 15 km (9,3 mi) |
| Yüzölçümü | 605 km2 (234 sq mi) |
| Ortalama derinlik | 199 m (653 ft) |
| En derin noktası | 298 m (978 ft) |
| Kıyı uzunluğu | 135 km (84 mi) |
| Yüzey rakımı | -430 m (-1.410 ft) |
| Özellikler | Dünyanın en derinde bulunan gölü |
| Wikimedia Commons | |
  Lut Gölü (Batı Şeria)  Lut Gölü (İsrail)  Lut Gölü (Ürdün) | |
Yüzeyi ve kıyıları, Yeryüzü'nün en düşük rakımlı deniz seviyesinden 430.5 metre daha altındadır. 304 metre derinlikte, dünyanın en derin hipersalin gölü [en]dür. 342 g/kg tuzluluk oranı ile dünyanın en tuzlu su kütlelerinden biridir – okyanusa göre 9.6 kat tuzlu – ve yüzmeyi deneyen kişileri havaya kaldıracak kadar, 1.24 kg/L yoğunluğa sahiptir. 'Ölü Deniz' denilmesinin sebebi, sudaki yüksek tuz oranının, bitkilerin ve hayvanların gelişebilmesi için fazla sert bir ortam yarattığından hiçbir yaşama ev sahipliği yapmayaşındandır.
600 km2 civarında bir alanı kaplayan Lut Gölü'nün tabanı, su derinliği çok fazla olmasa da (yaklaşık 376 metre), göl seviyesi deniz seviyesinden 420 metre aşağıdadır. Bu büyük tuzlu göl, karşılıklı uzak noktalarından 80 km/18 km genişliktedir. Su seviyesindeki çekilme eski zamanlarda yılda ortalama 18 cm iken, bugün bu değer İsrail ve Ürdün'ün artan içme suyu ihtiyacı nedeniyle, yıllık 50 cm civarına yükselmiştir. Lut Gölü %28 ile %33 arasında değişen tuz oranıyla (Akdeniz %3) Antarktika'daki Don Juan Gölü (%40'ın üzerinde) ve Asal Gölü'nden (%35) sonra dünyadaki en tuzlu üçüncü göldür.
Gölde bazı dengesizliklerin işaretleri görülmektedir: su altındaki bazı asfalt parçaları su yüzeyine çıkmaktadır. Geçmiş zamanlarda bu parçalar toplanır, kurutulur ve ısınmak için kullanılırdı. Çevreciler, Lut Gölü'nün yok olmaya başladığı yönünde uyarılar vermektedirler. Gölün iki yakasındaki Ürdün ve İsrail'in bromür endüstrisinin buna neden olduğunu ileri sürülür. Ancak daha çok İsrail'deki fabrikalar yüzünden temiz su sıkıntısı çekilmektedir. Oluklar endişe verici boyutlara ulaşmıştır. Fabrikaların kirli atık boşaltımı ayrıca zarar veren faktörlerin başında yer alır. Küresel ısınma sonucu olarak, Lut Gölü kuruma tehlikesi altındadır.[kaynak belirtilmeli]
Coğrafyası
Ölüdeniz, Ürdün Rift Vadisi'nde bulunan bir endorheic gölüdür. Lut gölünü oluşturan fay Afrika Levhası ve Arap Levhası arasındaki tektonik plaka sınırı boyunca yer alır. Levha yanal hareket yapar. Türkiye'de Doğu Anadolu fay zonu ve Sina bölgesinin güney ucu Kızıl Deniz'deki Rift Vadisi'nin kuzey ucu arasında çalışır. Kenarları boyunca havuzları ve bataklık çukurları oluşturan Ölüdeniz, altında ve çevresinde yıllık küçük kaynaklar olmasına rağmen Ürdün nehri, Lut gölüne (Ölüdeniz) akan tek önemli kaynaktır. Hiçbir akarsu çıkışı yoktur. Kuzey kesiminde yılda 100 mm ve güney kesiminde 50 mm yağış olmaktadır. Ölüdeniz Yahudiye Dağları Bölgesinin yağmur gölge etkisi nedeniyle kuraktır. Ölüdeniz'in doğusundaki dağlık bölge, Ölüdeniz'in kendisinden daha fazla yağış alır. Batısında bulunan Yahudiye Dağları, doğusunda bulunan dağlardan daha alçaktır. Gölün güneybatısında "Sodom Dağı" denilen 210 metre boyunda halit (kaya tuzu) bulunmaktadır.
İklim
Ölüdeniz'in iklimi yıl boyunca güneşli ve havası kurudur. Gölün yıllık ortalama yağış miktarı 50 mm den az ve 32 ve 39 C arasında ortalama sıcaklığı vardır. Kışın ortalama sıcaklığı 20 ve 23 C arasında değişmektedir. Bölge ultraviyole radyasyon, özellikle UVB (eritrojenik ışınlar) zayıflatmıştır. Ağır atmosfer basıncı nedeniyle hava deniz seviyesinde oksijen ile karşılaştırıldığında kışın %4,8 yaz için %3,3 daha yüksek bir oksijen içeriğine sahiptir. Ölüdeniz'de barometrik basıncı yüksek rakımda sağlık etkileri ile karşılaştırıldığında 796 ve 799 mm Hg ve klinik arasında ölçülmüştür. (Bu barometrik ölçü küresel okyanusta ortalama 750 mm Hg, deniz seviyesi standart atmosfer basıncına göre %5 daha yüksektir.) Normal durumda kışın deniz sıcaklıkları yazın toprak sıcaklıkları yüksek iken burada tam tersi bir durum gözlenmektedir. Bu durum su kütlesi ve özgül ısı kapasitesi sonucu oluşmuştur. Ortalama olarak her yıl 192 gün 30 C üzerinde bulunmaktadır.
Etimoloji ve toponomi
"Ölü Deniz" adı, İbranice yazında Yām HaMāvet (ים המוות) yani “Ölüm Denizi” olarak geçer. Bununla birlikte hem Tevrat döneminde hem de modern İbranice'de gölün en yaygın ve bilinen en eski adı[19] “Tuz Denizi”dir (İbranice: ים המלח, Yām HamMelaḥ). İbranicede göl için yine Tevrat’ta geçen diğer adlar Arava Denizi (İbranice: ים הערבה, Yām Ha'Ărāvâ) ve Doğu Denizi’dir (İbranice: הים הקדמוני, HaYām HaQadmōnî). Talmud’da “Tuz Denizi” veya “Sodom Denizi” olarak anılır. Bir diğer kullanılan antik ad ise “Yahudi Denizi”dir (Latince: Iudaicum mare); bu terim, ikinci yüzyıl Roma tarihçisi Tacitus tarafından kullanılmıştır.
İngilizcedeki “Dead Sea” (Ölü Deniz) adı, gölün aşırı tuzluluğunun yol açtığı sucul yaşam kıtlığına göndermeyle İbranice ve Arapça adın bir çeviri ödüncüdür. Arapça ad ise daha önceki Yunanca ve Latince adların bir çeviri ödüncüdür. Tarihi İngilizce adlar arasında İbranice "Tuz Denizi”, Tevrat'taki yok oluş anlatısına dayanarak “Sodom Gölü”, ve Yunanca ile Latince'den gelen “Asfaltit Gölü” yer alır.
Arapça adı el-Baḥr el-Meyyit (البحر الميت) olup genellikle belirli artikel olmadan da kullanılır. Arapçada ayrıca “Lût Denizi” (Arapça: بحر لوط, Baḥr Lūṭ; ya da بُحَيْرَة Buhayrat, بَحْرَة Bahret, veya بِرْكَة لوط Birket Lūṭ) olarak bilinir. Bu ad, Tevrat'ta anlatılan Sodom şehrinin helakı sırasında karısının tuzdan bir sütuna dönüştüğü söylenen İbrahim’in yeğeni Lût’a gönderme yapar. Daha seyrek olarak, kıyısındaki eski önemli bir kentten dolayı “Zoara Denizi” (بَحْر صُوغَر) adıyla da anılmıştır.
Gölün doğal olarak oluşan ve serbestçe yüzen bitümünün antik çağlarda büyük ölçekte ticaretinin yapılması nedeniyle, eski Yunanca ve Roma coğrafyasında yaygın adı Asfalt Gölü (Antik Yunanca: Ἀσφαλτίτης, Asphaltítēs; veya Ἀσφαλτίτις Λίμνη, Asphaltítis Límni; Latince: Lacus Asphaltites) ya da Asfalt Denizi (Ἀσφαλτίτης Θάλασσα, Asphaltítēs Thálassa) idi. Ayrıca “Ölü Deniz” adıyla da biliniyordu (Antik Yunanca: Νεκρά Θάλασσα, Nekrá Thálassa; Latince: Mare Mortuum).
Görünüm
Ayrıca bakınız
- Oluşumlarına göre Türkiye'nin gölleri listesi
- Türkiye'deki göller