Mustafapaşa, Ürgüp

Orta Çağ’da pek bilinmeyen yerleşimin adı, 1476 ve 1927 yılı kayıtlarında Sinasos (Yunanca yazılışı: Σινάσος) olarak geçmektedir. Bu kelimenin Rumca öncesi Anadolu dillerine dayandığı, "güzel balık" anlamına gelen "Sina" ve yer adı eki olan "Assa" ifadesinden meydana gelmiş olabileceği iddia edilmiştir.

Yerleşimin 19. yüzyıl öncesine dair fazla bilgi bulunmamaktadır. Kaynaklarda, 13. yüzyılda Hacı Bektaş-i Veli’nin Sinasos'ta bulunduğuna dair bilgiler bulunur. Hacı Bektaş Vilayetnâmesi'nin Sinassos'ta geçen bir bölümünde, oradaki Hristiyan bir kadının ekmek ikram etmesi üzerine Bektaş'ın halka dua ettiği ve bir mucize gerçekleştirdiği anlatılır. Sinasoslu Hristiyanların bu yüzden Hacı Bektaş Veli'nin mezarı başına hacca gittikleri ifade edilir.

16. yüzyıl sonlarından yaptırılmış olan Gazi Sokak Çeşmesi, 1601 yılında inşa ettirilmiş olan Cami-i Kebir, 1729 yılında yaptırılmış Kostantin-Eleni Kilisesi Sinasos'ta 19. yüzyıl öncesinde inşa edilmiş yapılardandır. Köyün civarındaki vadilerde Aziz Nikolaus Manastırı ve diğer kır kiliseleri bulunur.

Sinasos 19. yüzyıl sonunda Ortodoks Rum halkın yoğun olarak yaşadığı bir kasaba idi. 1890 yılında Rum vatandaşların nüfusu 3000, Türklerin nüfusu ise 600 idi.

Kasabadaki tarım olanaklarının elverişsizliği nedeniyle 19. yüzyılda şehir dışında çalışanların sağladığı gelir, başlıca geçim kaynağı idi. Köyde kalan halk; taş ustası, işçi olarak çalışır; sınırlı tarım arazilerinde kendi ailesini bütün yıl yetecek miktarda ürün almak üzere tarım yapardı. Kasabada ayrıca terziler, kunduracılar, hırdavatçılar, bakkaliyeler, bakırcılar ve kasaplar bulunurdu.

Kayseri Ortodoks Rum Metropolitliği'nin kayıtlarına göre, 1834 yılında çalışabilir durumdaki erkeklerin yaklaşık %60’ı kasaba dışına çalışmaya gitmekteydi. Bu kişiler, aileleri kasabada yaşarken, yılın 8-10 ayı kasaba dışında çalışmaktaydı. İstanbul'da ticarete ile uğraşanların yanı sıra Adana, Mersin, Antalya, Niğde ve İzmir'e giderek inşaat işi, işportacılık gibi işlerde çalışanlar da vardı.

1856'da ilan edilen Tanzimat Fermanı ile halka din, dil, ırk farkı gözetmeksizin eşit haklar tanınmasıya gayrimüslüm halk ticarette etkin olmaya başlamış ve İstanbul'daki Sinasoslu Rumların bir kısmı Rusya'dan havyar ithaliyle, bir kısmı gemilere eşya ve yiyecek satışı ile uğraşarak zenginleşmiştir. Sinasoslular, elde ettikleri mali gücü kendi memleketlerindeki kültür, sosyal yaşam ve eğitim ile ilgili alanlara aktardılar. Kasaba, üç bini aşkı nüfusu, özgün mimarisi, sosyal ve ekonomik bakımdan gelişmiş, eğitimli insanları nedeniyle "Doğunun İncisi", "Doğunun Atinası" gibi sıfatlarla beimlenir oldu.

Osmanlı Devleti'nde 1864'te vilayet, sancak, kaza ve köy yönetiminin düzenleyen Teşkil-i Vilâyet Nizamnâmesi ile halkın yönetime katılımı için her düzeyde meclisler kuruldu. 1871 Belediye Nizamnamesi ile halk tarafından seçilen ve devlet tarafından onaylanan kasaba meclisleri oluşturuldu. Sinasos kasabasında da Ürgüp Kaymakamlığı ve Konya Valiliği'ne bağlı bir meclis vardı. Bu meclis, vergi tahsilatından, okul, kilise ve diğer kamu kuruluşlarının harcamalarından ve denetiminden sorumlu idi. Beldenin Müslüman halkının da eğitim seviyesini yükseltmek üzere 1899'da Mehmet Şakir Paşa Medresesi kuruldu.

1924'te Sinasos'ta Rum nüfus, 878'e inmişti. Sinasos'un Rum halkı, 1923 Lozan Antlaşması çerçevesinde gerçekleştirilen Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi kapsamında bölgeden ayrıldı. Ayrılmadan önce Sinasos'ta ihtiyar heyeti, Sinasos halkından Serafim Rizos'un önerisini değerlendirerek profesyonel bir fotoğrafçı tuttu. Temmuz 1924'te kasabadaki bütün yapılar ve günlük yaşama dair ayrıntılar belgelendi. Sinasos fotoğrafları, Atina’da bir albüm olarak basıldı.

Mübadele sonrasında Sinasos'tan gidenlerin bir bölümü, kimlik ve belleklerini sürdürmek amacıyla Yunanistan'da Nea Sinasos (Yeni Sinasos) adıyla yeni bir yerleşim kurdu. Öte yandan Yunanistan’ın Kesriye bölgesindeki Jerveni köyünde yaşayan Müslümanlar deniz yoluyla önce İzmir ve Mersin limanlarına, oralardan da Sinasos'a getirildi. 1925 yılında kasabadaki Türk nüfus 1000 idi.

Kasabanın adı, mübadeleden sonra Mustafapaşa olarak değişti. Bu ismin, geçmişte köyü ziyaret edip konaklayan ve su ihtiyacı olduğunu öğrenince çeşmeler yaptırarak su sorununu büyük ölçüde çözen Seyid Mustafa Paşa'dan geldiği ifade edilir. Seyid Mustafa Paşa, bir araştırmaya göre ölüm yılı miladi 1813 (Hicri 1228) olan bir vezir ve kaymakamdır. Aynı kaynakta Paşa'nın sarayda nişancı olarak da görev aldığı belirtilir.

Köyde Mustafa Paşa'nın isminin yazılı olduğu iki kitabe mevcuttur. Biri, Cami-i Kebir'in önündeki Seyyid Mustafa Çeşmesi, diğeri ise Sipahi Camii'nin karşısındaki çeşmedir. Çeşmelerin yapım yılı 1804'tür.

Mustafapaşa'ya yerleşen Türklerin nüfusunun az olması, ekonomik olanaklarının yetersizliği sonucunda devamlı iş olanakları sağlanamamış, kasabada işsizlik oranı yükselmiş ve kent merkezlerine göçler olmuştur. 28 Şubat 1966 tarihinde beldeye dönüşen kasabanın nüfusu 1975 yılında 3060'a, 1980'de 2050'ye 1985'te1400'e kadar düştü. Nüfusunun 2.000 kişinin altına düşmesi nedeniyle belde statüsü 2013 yılında sona erdi.

Mustafapaşa, 1981'de turizm merkezi olarak ilan edildi ve Kültür Bakanlığı koruması altına alındı. 2005 yılında merkezi Mustafapaşa'da olan Kapadokya Üniversitesi (KÜN) kuruldu. Üniversite, Türkiye'nin merkezi bir köyde olan ilk üniversitesi oldu. Mustafapaşa'nın kültürel mirasının restorasyon yolu ile korunması, cephe tasarımları, köy içi çevre düzenlemeleri gibi birçok alanda üniversite öncülüğünde yerel halkla birlikte projeler yürütüldü. Bu projeler sonucunda Mustafapaşa, Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü'nün (UNWTO), Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri ile uyumlu yaklaşımları benimseyen turizm köylerini belirlemek üzere Mayıs 2021'de başlattığı program kapsamında 2021'de dünyanın "En İyi Turizm Köyleri"'nden biri seçildi. 75 ülkeden yapılan 175 başvuru  içinden yapılan değerlendirme sonucu bu ünvanı taşıması uygun görülen 44 kırsal turizm destinasyonundan biri oldu.

2012 nüfusu esas alınarak mahkemede açılan davada Mustafapaşa nüfusunun 2000'in üzerinde olduğunun tespit edilmesi üzerine belde statüsü 2024 yılında geri verildi.Yüksek Seçim Kurulu'nun (YSK) 5 Aralık 2025 tarihinde yapılan toplantısında Mustafapaşa beldesinde 7 Haziran 2026 tarihinde belediye başkanlığı için seçim yapılması kararı alındı.

Kesme taş malzemeli, bazısı avlulu ve çoğunda iç mekanları duvar resimleri olan, bezemeli balkonlara sahip, genellikle iki katlı konaklardır. Ürgüp Loncası’na bağlı Rum, Ermeni, Süryani, Laz ve Müslüman taş ustaları tarafından yapıldıkları bilinir. Mübadele esnasında sayılarının 700 civarında olduğu düşünülen Mustafapaşa konaklarınının 120 kadarı ayaktadır.

Beldedeki dört camiden üçü (Şeyh Ali Cami, Sipahi Cami, Cami-i Kebir) Osmanlı döneminden kalmadır. Hıdiv ailesinden Mısırlı Mehmet Şakir Paşa'nın yaptırdığı Mehmet Şakir Paşa Medresesi Mustafapaşa'nın en önemli tarihî yapılarındandır.

Mustafapaşa'da, en eski 16. yüzyılın sonlarında yaptırılmış olan Gazi Sokak Çeşmesi olan 12 çeşme bulunur. Günümüzde iki mahalleyi birbirine bağlayan kesme taştan yapılma Maraşoğlu Köprüsü, köyün eski yapılarındandır.

Köyün merkezinde Kostantin-Eleni Kilisesi vardır. Köy civarındaki Gorgoli Vadisi, Mantastır Vadisi gibi vadilerde toplam otuza yakın kilise bulunmaktadır. Manastır vadisinde bulunan, Myra Piskoposu Aziz Nikolaos'a adanmış olan ana kilise ile birlikte farklı azizlere adanmış toplam dört ibadet mekânını içeren Aziz Nikolas Manastırı, 19. yüzyılda Hristiyan ve Müslüman halkın saygı gösterdiği kutsal bir alan idi.

19. yüzyılda nüfusunun büyük kısmı Rum Ortodokslardan oluşan kasaba, zengin konakları ve içinde yer alan duvar resimleri ile dikkat çeker. Bu resimlerin bir bölümü, dönemin sosyal ve kültürel bağlamını yansıtarak 19. yüzyılın önemli figürlerini ve olaylarını konu aldığı görülüyor. Örneğin Sinasos'ta yaşayan ressamlar tarafından işlenen ve 1891 Otsu Vakasını betimleyen yapıtlar görülmektedir.

Mustafapaşa (tarihî adıyla Sinasos) yerleşimindeki geleneksel yapı kapıları, 19. yüzyıl sivil mimarisinin ayırt edici unsurlarından biridir. Kapılar genellikle kesme taş cepheler içinde, yuvarlak veya basık kemerli açıklıklar şeklinde düzenlenmiş; taş söve ve kemerlerle vurgulanmıştır. Ahşap kapı kanatları tek kanatlı örnekleri olmakla birlikte çoğunlukla çift kanatlı olup demir menteşe, tokmak ve çivilerle güçlendirilmiştir. Bazı örneklerde kapı üstlerinde tarih, geometrik veya bitkisel bezemeler ile sembolik motiflere rastlanmaktadır. Kapı düzenlemeleri cephe kompozisyonu ve sokak dokusuyla bütüncül bir ilişki içinde değerlendirilmekte olup, yerleşimin mimari kimliğinin önemli bir parçasını oluşturmaktadır.