Orman Yangını, Orman sınırları içerisinde, doğal ya da insan kaynaklı etkenlerle meydana gelen, kontrol dışı yayılan ve biyokütleyi kısmen veya tamamen yok ederek ekolojik, ekonomik ve toplumsal zararlara yol açan kontrolsüz yanma fenomenidir. Çağdaş amenajman teknikleri yangın riskini azaltmak ve doğal orman döngülerini desteklemek için sıklıkla ormanlarda kontrollü yakma işlemlerini uygular, fakat orman yangınları bu kontrollerin dışında gerçekleşen durumlardır. Türkiye'de 2021 yılında gerçekleşen Manavgat orman yangınları yaklaşık 60 bin hektar alanı küle çevirerek cumhuriyet tarihinin en büyük ve en yıkıcı yangın afeti olarak kayıtlara geçerken; küresel ölçekte de benzer iklim ekstremiteleriyle tetiklenen ve modern tarihin en büyük çevre felaketleri arasında yer alan 2019-2020 Avustralya "Kara Yaz" yangınları (24 milyon hektar), 2023 Kanada orman yangınları (18.5 milyon hektar) ve dumanları ilk kez Kuzey Kutbu'na kadar ulaşan 2021 Sibirya Taiga yangınları (18.1 milyon hektar) dünya genelindeki en büyük üç mega yangın olarak ekosisteme telafisi imkansız zararlar vermiştir.
Orman yangını çeşitleri
Orman yangınları; yayılma ortamlarına göre genel olarak örtü, toprak ve tepe yangını olmak üzere 3 sınıfta incelenmektedir.
Örtü yangını; orman tabanını kaplayan ibre, ince dal, kesim artığı, otsu bitkiler ve yerdeki organik ölü örtünün yanmasıyla karakterize olan, yanma reaksiyonunun yer yüzeyinde gerçekleştiği ve kontrol altına alınması nispeten daha kolay olan yangın türüdür. Ancak bu yangınlar, alt dalları budanmamış ve dikey yakıt sürekliliği yüksek olan nispeten bakımsız meşcerelerde, "merdiven etkisi" yaratarak hızla tepe yangınına dönüşme potansiyeline sahiptir.
Tepe yangını, ağaç ve çalıların tepelerini tamamen içine alan, rüzgârın etkisiyle ağaçtan ağaca sıçrayarak çok hızlı ilerleyen ve kontrol altına alınması en güç olan orman yangını türüdür. Bu yangınlarda yanma reaksiyonu yer yüzeyinden bağımsız olarak tepe çatısında dikey ve yatay yönde ilerler; açığa çıkan yüksek termal enerji ve konveksiyonel akıntılar, yanan kozalak ve dalları kilometrelerce uzağa fırlatarak spot yangınlar oluşturabilir. Genellikle çam göknar gibi ibreli ormanlarda, şiddetli rüzgâr, yüksek sıcaklık ve düşük bağıl nem kombinasyonunda meydana gelen tepe yangınlarına karadan doğrudan müdahale etmenin zorluğu sebebiyle doalylı müdahaleler daha çok tercih edilmektedir.
Toprak yangını,orman tabanındaki humus, turba ve çürümekte olan derin organik madde katmanlarının yeryüzünün altında, içten içe ve yavaşça yanmasıyla meydana gelen yangın türüdür. Bu yangınlar, düşük oksijenli ortamda dumansız, alevsiz ve yavaş bir korlaşma şeklinde ilerlemektedir. Yer üstünde net bir belirti göstermediği için fark edilmesi, izlenmesi ve konumlandırılması oldukça güçtür. Genellikle çok kurak geçen sezonlarda toprağın derinliklerine kadar kuruduğu alanlarda nükseder. Toprak yangınları ağaçların kök sistemlerini doğrudan yakarak kuruttuğu ve toprak altındaki mikroorganizma faaliyetini tamamen yok ettiği için ekosisteme uzun vadede çok ağır zararlar vermektedir.
Orman yangınlarıyla mücadele
Önleyici müdahaleler
Orman yangını riski taşıyan bölgelerde afet nüksetmeden önce ekosistemin direncini artırmak, beşeri ve doğal risk faktörlerini minimize etmek amacıyla yürütülen proaktif, silvikültürel ve idari faaliyetlerin bütünüdür; bu süreçte, örtü yangınlarının tepe yangınına dönüşmesini engelleyen alt dal budaması ve yanıcı madde yükünün azaltılması gibi yakıt yönetimi çalışmaları yürütülür, orman sınırlarına ve yol kenarlarına yangına dayanıklı geniş yapraklı türlerden yeşil kuşak bariyerleri inşa edilir, sahanın İHA ve termal kameralarla 7/24 izlenmesini kapsayan erken uyarı sistemleri entegre edilir, yangın havuzları ile emniyet şeritlerinin lojistik hazırlıkları tamamlanır ve yüksek riskli dönemlerde valilikler ile OGM tarafından uygulanan ormana giriş yasakları, idari yaptırımlar ve toplumsal bilinçlendirme faaliyetleri vasıtasıyla afet riski henüz başlangıç aşamasında engellenir.
Aktif müdahale
Orman yangınlarıyla mücadele, Türkiye'de Orman Genel Müdürlüğü tarafından koordine edilmektedir. Orman yangınlarıyla mücadele doğrudan ve dolaylı olmak üzere iki çeşittir. Doğrudan müdahale yangın ile doğrudan müdahaleye girişildiği suyla veya yangın müdahale şaplağı gibi araçlarla yapılan mücadeledir. Dolaylı müdahale ise yüksek termal enerji açığa çıkaran veya doğrudan müdahalenin can güvenliği açısından risk oluşturduğu tepe yangınları gibi durumlarda başvurulan; aktif alev cephesine su veya fiziksel aletlerle doğrudan saldırmak yerine yangının ilerleme rotası üzerindeki doğal engelleri veya yapay yangın emniyet şeritlerini kullanarak yakıt sürekliliğini kesmeyi ve afeti belirli bir tampon bölgeye hapsederek kontrol altına almayı hedefleyen stratejik bir yangın yönetimi metodolojisidir.
İstatistikler
Türkiye
Türkiye'de son 2014-2023 yılları arasında toplam 232.290 hektarlık alan orman yangınları sonucu yanmıştır. 2021 yılı, toplam 139.503 hektar ormanlık alanın zarar görmesiyle, yanmış alan büyüklüğü açısından Türkiye Cumhuriyeti tarihinin 1945 yılının ardından en büyük ikinci yıllık orman kaybının yaşandığı dönem olarak kayıtlara geçmiştir.
Orman yangınlarına karşı bireysel önlemler
Ormanları yangınlarının meydana gelmesini önlemek için alınması gereken tedbirlerden bazıları şunlardır:
- Yetkililerin açıklamalarını her daim öncelikli olarak dikkate alınmalı; bu doğrultuda Orman Genel Müdürlüğü (OGM) ile Valilikler tarafından yayımlanan resmî bildiri, genelge ve idari yasaklara riayet edilmelidir.
- Meteorolojik "Üç 30" (30-30-30) kritik eşiğinin sağlandığı günlerde, ormanlık alanlara girişler kesinlikle sınırlandırılmalıdır. Bağıl nemin %30'un altına düşmesi, hava sıcaklığının 30°C'yi aşması ve rüzgâr hızının 30 km/s üzerine çıkması durumunu ifade eden "Üç 30" koşulu; orman yangını riskinin maksimum seviyeye ulaştığı ve tüm yangınla mücadele ekiplerinin teyakkuz durumuna geçtiği kritik zaman dilimini tanımlar.
- Ormanlara cam, plastik gibi atıklar başta olmak üzere yangın başlatabilme ve büyütme potansiyeline sahip hiç bir malzemenin atılmaması var olanların da toplanması büyük önem arz etmektedir.
- Kamp alanlarında güvenli kamp alanı seçimi ve güvenli ateş yakma konusunda bilgilenilmelidir.
- Ateş yakılacak alanın daha önceden yakılmış bir alan olması sık ağaçların altında olmaması ve yanıcı cisimlere ağaçlara çadırlara vb en az 3 metre uzakta olması önem arz etmektedir.
- Ateş yakmadan önce toprak örtüsüne ulaşılmalı kuru dallar kuru yapraklar ve diğer organik atılardan alan temizlenerek bir taşlarla bir ateş çemberi oluşturulmalıdır.
- Ateş çemberinizin yakınında hızlı müdahale için her daim yakınında su bulundurulmalı, rüzgârın hızını ve şiddetini sürekli kontrol edilmelidir.
- Kamp alanından ayrılmadan önce ateşin tamamen söndüğünden emin olunmalıdır. Sularla veya üzerine toprak atılmak suretiyle tamamen gerekirse kapatılmalıdır.
- Ormanda en ufak bir duman veya ateş odağı görüldüğü an, zaman kaybetmeden koordinat bilgisiyle birlikte 112 Acil Çağrı Merkezine bilgi verilmelidir.
- Orman sınırına yakın mülklerde, bahçe temizliği veya tarımsal faaliyetler sonrasında çıkan bitki atıkları ve anızlar kesinlikle yakılarak imha edilmemelidir.
- Ormanlık alanlardaki bağ evleri, arıcılık faaliyet alanları veya kamp istasyonlarında yanıcı, parlayıcı gaz ve sıvı türevleri (tüpler, tiner, benzin vb.) doğrudan güneş ışığına maruz kalacak şekilde açıkta bırakılmamalı, izole alanlarda saklanmalıdır.
- Orman yangınlarında yerel bir güç olarak orman yangını gönüllüsü olarak orman yangınlarıyla mücadele eden ekiplere destek sağlanabilir.
Galeri
- 25 Temmuz 2007'de çekilmiş Balkanlardaki yangına ait uydu fotoğrafı
- Bir orman yangını esnasında alevlerden sakınmak için nehre girmiş olan geyikler
- Orman yangının yayılmasını engellemek için yapılmış karşıateş koridoru
Ayrıca bakınız
- 2021'deki orman yangınları
- Orman yangınları