Penek, Şenkaya

Penek
Mahalle
Mahallenin haritadaki yeri
Erzurum'un Türkiye'deki konumu
Penek Penek'in Erzurum'daki konumu
Koordinatlar: 40°39′39″N 42°17′17″E / 40.66073°K 42.28809°D / 40.66073; 42.28809
Ülke	Türkiye
İl	Erzurum
İlçe	Şenkaya
Coğrafi bölge	Karadeniz Bölgesi
İdare
• Yönetici	Muhtar İhtiyar heyeti
Rakım	1295 m
Nüfus  (2022)	148
Zaman dilimi	UTC+03.00 (TSİ)
İl alan kodu	0442
İl plaka kodu	25
Posta kodu	25360

Penek, Erzurum ilinin Şenkaya ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.

Penek mahallesinin eski adı Panaki'dir. Gürcüce bir yer adı olan Panaki (ფანაკი), "askeri kamp", "kamp" anlamına gelen Banaki'den (ბანაკი) değişime uğramıştır. Köyün adı, 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterinde Panak veya Penek (پنك) olarak geçer. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde 1595 yılındaki yazım biçimi korunmuştur.

Penek köyü, tarihsel Tao-Klarceti bölgesinde yer alır. 881-923 arasında Gürcü kralı IV. Adarnase tarafından yaptırılmış olan Bana Manastırı, buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Penek, Gürcü Krallığı sınırları içindeyken, 11. yüzyılın sonlarında Büyük Selçukluların eline geçti. Bununla birlikte 1121'de Didgori Savaşı'ın ardından Gürcüler Tao bölgesine yeniden hakim oldular. Penek, daha sonra bir Gürcü devleti olan Samtshe Atabeyliği (1268-1625) sınırları içinde kaldı. 16. yüzyılın ikinci yarısında Panaki'yi Osmanlılar ele geçirdi. Gürcü yönetimi sırasında Bana Manastırı, Tao bölgesinin piskoposluk merkezlerinden biriydi. Bir görüşe göre, zaman içinde piskoposluk lağvedilmiş ve sadece manastırın faaliyeti devam etmiştir.

Penek veya Panaki, 1574 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı ve 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde "Nefs-i Penek" olarak geçer. Bu sırada bu yerleşim merkezi, Ardahan-i Büzürg Livasının Penek nahiyesine bağlıydı. Penek nahiyenin de adı olduğu için köy, Penek nahiyesinin merkezi anlamında "Nefs-i Penek" adıyla kaydedilmiştir. Köyün nüfusu 120 haneden oluşuyordu. Bı nüfus içinde 6 hane Müslüman olmuş, 120 hane Hristiyan olarak kalmıştı. 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı ve 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde "Rabat-i Nefs-i Penek" (رباط نفس پنك) adıyla kaydedilmiş olan köy, Penek livasının Penek nahiyesine bağlıydı. Bu tarihte köyün nüfusu 36 haneden oluşuyordu. Bu nüfus içinde 2 hane Müslüman ve 34 hane Hristiyan olarak kaydedilmişti. Bu hanelerin reislerinden ikisi Elia ve Grikor adındaki rahiplerdi. Köyde, Müslüman olmuş iki kişinin dışındaki erkekler Pirala, İoram, Mehrab, Alibeg, Aşot, Mirak, Demetre, Simon, Azarbeg, Gogiça, Babela, Elalmaz, Şahmelik, Aharon, Stepan, Sultan, Tevdore, Akop, İason gibi adlar taşıyordu. Ayrıca köyde ayrı olarak kaydedilmiş üç adet çiftlik bulunuyor ve bu çiftliklerde toplam 20 Hristiyan hane yaşıyordu.

Panaki köyü, Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterinde de Penek (پنك) olarak geçer. Hicri 1121 (1709/1710) tarihinde Penek livasının Penek nahiyesine bağlı olan "Nefs-i Penek" köyünün hasılası 60.000 akçe idi ve Cafer adında birine zeamet olarak olarak verilmişti. Aynı defterde Hicri 1113 (1701/1702) tarihinde "Panak-i Ulya" adıyla kaydedilmiş olan Yukarı Panaki köyü, Ardahan-i Küçük livasının Kuzey nahiyesine bağlıydı ve hasılası 3.000 akçe olarak belirlenmişti.

Panaki köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında şiddetli çarpışmalara sahne oldu ve Bana Kilisesi de bu savaş sırasında büyük ölçüde yıkıldı. Bu savaşın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus yönetiminin 1886 yılında gerçekleştiği nüfusu sayımında Penyak (Пеняк) şeklinde kaydettiği köy, Kars oblastında Oltu sancacağının Oltu kazasına (uçastok) bağlı Penyak (Penek) nahiyesinin 10 köyünden biri ve bu nahiyenin idari merkeziydi. Nüfusu, 109'u erkek ve 107'si kadın olmak üzere, 43 hanede yaşayan 216 kişiden oluşuyordu. Bu nüfus içinde 163 kişi Türk, 2 kişi Kürt, 61 kişi Rum olarak kaydedilmiştir. Penyak nahiyesi, Panaki veya Penek dışında, Agitkom, Akryak, Arsenek (Rum ve Türk), Kosor, Kotik, Kyarkyalug, Merenesi ve Ekazor köylerini kapsıyordu. Panaki'nin nüfusu 1896'da 166 kişi, 1906'da 217 kişi olarak tespit edilmiştir. 1907 yılında bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Ekvtime Takaişvili, köyün adını Rusça (Пеняк) yazılışına uygun biçimde Peniaki (პენიაკი) biçimde yazmıştır. Takaişvili Bana Katedrali ve çevresi hakkında ayrıntılı bilgi vermiştir.

I. Dünya Savaşı'nın sonlarına doğru Rusların bölgeden çekilmesinin ardından hukuken, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan sınırları içinde kabul edilen Penek, daha sonra Türkiye'nin bir parçası haline geldi. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesine göre Oltu ilçesinin Kosor nahiyesine bağlıydı. 1959 yılında Tao bölgesinde pek çok köyünün adı değiştirilirler, Penek adı korunmuştur. Bu tarihte Kosor'un adının Akşar olarak değiştirilmesinden sonra da köy aynı idari konuma sahipti.

1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Şenkaya Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.

Penek köyündeki en önemli tarihsel yapı, Bana Manastırı ana kilisesi olan Bana Katedrali'dir. Bana Kilisesi ya da Bana Katedrali, Gürcü kralı IV. Adarnase tarafından 881-923 arasında yaptırılmıştır. Duvar resimlerinin izlerine rastlanan katedral, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında büyük ölçüde yıkılmıştır. Katedralin kitabesinin olduğu, bu savaş sırasında burada karargâh kuran Rus ordusundan bir generalin bu kitabeyi götürdüğü söylenir. Manastırın küçük kiliselerinden birinin de kubbeli tetrakonkhos bir yapı olduğu bilinmektedir. 1907 yılında bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Ekvtime Takaişvili’nin verdiği bilgiye göre, bu tarihte küçük kilisenin kubbesi çökmüş, ama duvarlarının bir kısmı ayakta duruyordu. Kilise zamanla tamamen ortadan kalkmıştır. Bana Katedrali’nin güneydoğusunda, 1 km mesafedeki bir kayanın oyuğunda yer alan kilise büyük ölçüde ayaktadır.

Mahalle, Erzurum il merkezine 150 km, Şenkaya ilçe merkezine 25 km uzaklıktadır. Mahalle, Şenkaya'nın kuzeybatısında olup, D.060 numaralı Erzurum-Ardahan (Oltu-Göle) devlet yoluna, 2 km'lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.