Rıza Şah

Rıza Şah'ın saltanata başlaması kolay olmamıştır, ülke gergindir, ülkenin genelinde ayaklanmalar vardır. Rıza Han yıllardır onlarla mücadele etmiş ama saltanatının ilk yıllarında hepsini yok etmiştir. Ülke genelini bireysel silahlanmadan arındırmıştır. Hâlen ülkede kişisel silah sahibi olmak sıkı denetim altındadır.

Rıza Han kabinesindeki bakanlardan ona rakip olabilecek kişileri elemiş, Kraliyet bakanı Teymurtaş, yabancılardan rüşvet alma ve şaha karşı darbe planı yapmakla suçlanmış ve suçlu bulunmuştur. 1932'de onu görevden almış ve Eylül 1933'te Teymurtaş hapishanede öldürülmüştür. Saltanatının ilk üç yılında başarılarında büyük rol oynayan maliye bakanı Firuz da Mayıs 1930'da aynı suçlardan suçlu bulunmuş ve Ocak 1938'de hapishanede öldürülmüştür. Adalet bakanı da aynı suçlarla suçlanmış ve Şubat 1937'de intihar etmiştir.

21 Mart 1935'te Rıza Şah yabancı ülkelerden ülkesini İran yani "Aryanların toprağı" olarak tanımalarını istemiştir. Persiya (Fars) gerçekte İran'ın bir eyaletidir. Düşmanları, Batı insanının gözünde ülkenin geçmişinin şimdiki haliyle ayrılacağını söylemişlerdir. Gerçekte de söyledikleri çok yanlış değildir, günümüzde birçok yabancı Persiya'nın İran ile aynı ülke olduğunu bilmemektedir.

Rıza Şah 1400 yıldan sonra, İran'ın Musevilere saygı gösteren ilk şahı olmuş ve bu jestin karşılığında Museviler onu Kuroş'tan (Kiros) sonra en çok saygı duydukları ikinci şah olarak ilan etmişlerdir. (Kiros 2500 sene önce onlara can güvenliğini sağlamış, İran'a yerleştirmişti).

1936-1941 dönemi kadınların dirilişi dönemidir. Rıza Şah ülkenin kadınlarını zorla örtünmekten kurtarmak istemiş, ama gücünün yerleşmesini beklemek zorunda kalmıştır. Destekçileri örtünmenin kadınların sosyalleşmesi ve çalışmasına fiziki olarak engel olduğunu söylemişlerdir. Rıza Şah'ın kara çarşafı yasaklayan ve kadın ve erkeklere yeni kıyafetlerin getirildiği yasaya (Farsça: ﺣﺠﺎﺏ ﻜﺸﻑ, Atatürk'ün inkılâplarından Kıyafet İnkılâbı'nın karşılığı) ciddi muhalefet yapanlar çıkmıştır. Din adamları ve İslami görüşleri olan insanlar yasaya karşı çıkmışlardır. Birçok kadın Rıza Şah istifa edip oğlunun yerine geçmesi ve kara çarşafı serbest bırakmasına kadar evden dışarı çıkmamıştır. Yasa sıkı bir şekilde denetlenmiş, modernleşen toplumda artık kadınlar da boy göstermeye başlamıştır. Yasayı 1931 Evlenme Yasası ve 1932'de “Tahran Doğulu Kadınlar Kongresi” takip etmiştir. Ülke, tarım ve ticaret anlamında kısmi bir gelişim elde etmiştir. Yeni fabrikalar kurulmaya çalışılmıştır. Buna rağmen dinsel simge addedilen unsurlara yönelik yasaklamalar yüzünden radikal kesim her türlü reformu eleştirmiştir.

Rıza Şah ülkedeki medrese eğitimine son vermiştir. Artık modern okullar açılmıştır. Çocukların okula gitmesi gerekmektedir. Rıza Şah, İran'ın ancak bilinçli bir halka sahip olursa ayakta kalabileceğine inanmıştır. Eğitim reformu da din adamlarınca eleştirilmiş, din adamları insanlara “Okullar oğullarınızı kâfir, kızlarınızı fahişe yapmak için eğitiyor” sloganıyla camilerde boy göstermeye başlamışlardır. Birçok aile çocuklarını okuldan almaya başlamış ama Rıza Şah'ın gücüne karşılık, birçok din adamı, Irak topraklarına, Kerbela ve Necef'e kaçmış; bazıları ise Kum'da gizlenmiştir. Onlardan biri Rıza Şah'ın yaptığını gelecekte yıkacak olan Humeyni idir.

Rıza Şah verdiği burslarla birçok öğrenciyi Avrupa'ya okumak için göndermiştir. Öğrencilerin bir bölümü harp okulları, bir bölümü de üniversitelerde okuyup ülkeye döneceklerdir.

Artık Rıza Şah hayallerinin büyük bir bölümüne ulaşmıştır. Ama onun en büyük hayali tam bağımsız İran'dır. İngilizlerin İran'daki güçleri onu çok rahatsız etmiştir. Aslında yıllardır ufak tefek İngilizlerin isteklerini yerine getirmemeye başlamıştır. Örneğin 1931'de Kraliyet Hava Yolları'nın İran üzerinden uçmasını reddetmiştir. Ama Lufthansa'nın İran üzerinden uçmasına müsaade etmiştir. Ve 1932'de İngilizleri tek taraflı olarak William Knox D'Arcy ile yapılan petrol anlaşmasını ve takiben Anglo-Fars petrol anlaşmasını feshetmiştir. Anlaşma 1961'de sona erecektir ve bu anlaşma İran'ın petrol gelirinin sadece %16'sının İran devletine verileceğini söylüyordur. Rıza Şah % 21 talep etmiştir. İngilizler ise boyun eğmek zorunda kalmışlardır. Reformlar devam ediyordur ve Rıza Şah artık yabancı kimselerle yapacağı her anlaşmada çok dikkatli davranıyordur.

Rıza Şah orduyu yeniden düzenlemiştir. Ordu artık eskisi gibi bölük bölük ordu olmayacaktır. İtalyanlardan aldığı gemilerle deniz kuvvetlerini, Almanlardan aldığı birkaç uçakla hava kuvvetlerini kurmuş ve hepsini genelkurmay başkanlığına (Farsça: ﺍﺮﺗﺵ ﺴﺗﺎﺩ) bağlamıştır.

Dünyada artık işler değişmiştir. Almanya'da Adolf Hitler Aryanların üstün ırk olduklarını savunuyordur. İranlılar'ın soyu Aryanlara uzanıyordur. İngilizlerin elini ülkeden kesmek istemiş, böylece “Tam bağımsız İran” hayali gerçek olacaktır. Moskova cephesi kötü durumdaydı. İttifak güçleri Ruslara İran toprakları üzerinden mühimmat göndermek istemiştir. Rıza Şah bu öneriyi reddetmiştir. Bu cevabın karşılığında ittifak güçleri ülkeye girmeye başlamıştır. 1941 yılının ağustos ayında Ruslar kuzeybatıdan, İngilizler güneyden ülkeye girmiştir. Rıza Şah orduya hazır ol emrini vermiştir. Ancak ordunun hazırlığı bu hamlenin karşılığında yetersizdir. Zamanında Ruslardan satın alınmış olan silahlar Ruslara karşı işlemiyordur. Yine de İran yabancıların politik hilelerine kurban gitmiştir. Yabancılar İran'a girmişler, Rıza Şah daha fazla gerginlik ve kargaşanın yaşanmaması için istifa etmek zorunda kalmış, Muhammed Ali Füruği'nin yaptığı diplomatik çabalar sonucu Büyük Britanya Rıza Şah'ın oğlu Muhammed Rıza Pehlevi'nin tahta geçmesini kabul etmiştir. Britanya'dan gelen mesajda:

“Veliahtınızın sizin yerinize tahta oturmasını kabul ediyoruz ama majestelerini başka bir seçenek olduğunu düşünmesinler.” denmiştir.^{[kaynak belirtilmeli]}

İngiliz istilası tamamlanmış ve ittifak güçleri İran demir yollarını kullanma hakkını elde etmişler, işte bu dönemde Winston Churchill İran'ı "Zafer Köprüsü" olarak adlandırılmıştır.

İngilizler hâlâ Şah Rıza'dan korkuyorlardır. Onun tekrar onlara karşı girişimde bulunacağını düşünerek gözaltında Bandar Abbas'tan gemiyle yurtdışına çıkarmışlardır. Rıza Şah, ülkeyi yanına aldığı bir avuç toprakla terk etmek zorunda kalmıştır. İngilizler ilk önce onu Mauritius adasına götürmüşerdir. Rıza Şah alışkın olmadığı tropikal havadan dolayı hastalanmıştır. Uzun uğraşlar sonucu İngilizler onu Güney Afrika'daki Johannesburg'a götürmeyi kabul etmişlerdir. Rıza Şah 26 Temmuz 1944'te Johannesburg'da ölmüştür. Ölümü pek çok entelektüel kimselerce İngilizler tarafından tezgâhlanmıştır ama hiçbir zaman doğrulanmamıştır. Doktoru onun hazımsızlığı olduğunu söylemiştir, bilinen kalp problemi yoktur.

Ölümünden sonra Mısır'da mumyalanmış ve Kahire Al Rifa'i Camii'nde saklanmıştır. Yıllar sonra mumyası İran'a getirilmiş ve Ray kentinde hazırlanan mozolesine törenle gömülmüştür. İran meclisi ölümünden sonra ona “Büyük” (Farsça: بزرگ) lakabını vermiştir. 1979 İran Devrimi'nden sonra mozolesi Sadık Halhali tarafından, Humeyni'nin onayıyla yıkılmıştır.

Rıza Şah saltanatına başladığından itibaren İran için büyük önem taşıyan ve modern İran'ın temelini oluşturan reformlar yapmıştır.