| Somon | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Atlantik sombalığı, Salmo salar | |||||||||||||
Biyolojik sınıflandırma  | |||||||||||||
| |||||||||||||
| İçerdiği gruplar | |||||||||||||
| |||||||||||||
| Kladistik açıdan içerdiği fakat geleneksel olarak içermediği taksonlar | |||||||||||||
| diğer tüm Oncorhynchus ve Salmo türleri | |||||||||||||
Somon veya som balığı, Salmonidae familyasının Salmo ve Oncorhynchus cinslerinden gelen, örihalin ışın yüzgeçli balık türünün ortak adıdır. Bu balıklar, Kuzey Atlantik (Salmo) ve Kuzey Pasifik (Oncorhynchus) havzalarının kollarına özgüdür. . Bu türlerin tamamı, Subarktik ve daha serin ılıman bölgelerin soğuk su balıklarıdır ve Orta Asya'da bazı dağınık endoreik popülasyonlar da bulunmaktadır.Salmo türlerinden Norveç Somunu, Karadeniz Somonu, Oncorhynchus türlerinden Gümüş sombalığı, Köpek sombalığı ,Kral sombalığı, Pembe sombalığı ,Kızıl sombalığı, Japon sombalığı türleri somon balığı olarak adlandırılmaktadır.
Tipik olarak göçmen balık olan somonlar, tatlı su kaynaklarının sığ çakıl yataklarında yumurtadan çıkarlar ve gençlik yıllarını nehirlerde, göllerde ve tatlı su sulak alanlarında geçirirler, yetişkin olarak okyanusa göç ederler ve deniz balıkları gibi yaşarlar, daha sonra üremek için tatlı suda doğdukları yere geri dönerler. Bununla birlikte, bazı türlerin popülasyonları yaşamları boyunca tatlı sularla sınırlıdır. Halk arasında somonlar, yumurtlamak için tam olarak yumurtadan çıktıkları akarsuya geri dönerler ve izleme çalışmaları bunun çoğunlukla doğru olduğunu göstermektedir. Geri dönen somon balıklarının bir kısmı yolunu şaşırıp farklı tatlı su sistemlerinde yumurtlayabilir; yolunu şaşırma yüzdesi somon türüne göre değişmektedir. Hedef bulma davranışının, koku hafızasına bağlı olduğu bilinmektedir.
Somon balığı, önemli bir besin balığıdır ve dünyanın birçok yerinde yoğun bir şekilde yetiştirilmektedir;Norveç dünyanın en büyük çiftlik somonu üreticisidir ve onu Şili takip etmektedir. Ayrıca hem tatlı su hem de tuzlu su balıkçıları tarafından amatör balıkçılık için oldukça değerli bir av balığıdır. Birçok somon türü, Kuzey Amerika'daki Büyük Göller, Güney Amerika'daki Patagonya ve Yeni Zelanda'nın Güney Adası gibi yerli olmayan ortamlara sokuldu ve doğallaştırıldı.
Türler
"Somon" terimi, Latince "salmo"dan gelir, bu da "sıçramak" anlamına gelen "salire"den gelmiş olabilir. Ticari açıdan önemli dokuz somon türü iki cinste bulunur. Salmo cinsi, Kuzey Atlantik'te bulunan Atlantik somonu'nun yanı sıra yaygın olarak alabalık olarak adlandırılan birçok türü içerir. Oncorhynchus cinsi, yalnızca Kuzey Pasifik'te doğal olarak bulunan sekiz tür içerir. Grup olarak bunlar Pasifik somonu olarak bilinir. Chinook somonu Yeni Zelanda ve Patagonya'da tanıtıldı. Coho, tatlı su kızıl somon ve Atlantik somonu Patagonya'da da belirlenmiştir.
| Atlantik somonu ve Pasifik somonu | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Cins | Resim | Yaygın ad | Bilimsel ad | Maksimum boy | Yaygın boy | Maksimum ağırlık | Maksimum yaş | Tropik level | Balık Tabanı | FAO | ITIS | IUCN durum |
| Somon (Atlantik somonu) |  | Atlantik somonu | Salmo salar Linnaeus, 1758 | 150 cm (4 ft 11 in) | 120 cm (3 ft 11 in) | 46,8 kilogram (103 lb) | 13 yıl | 4.4 | En az endişe | |||
| Oncorhynchus (Pasifik somonu) | | Chinook somonu | Oncorhynchus tshawytscha (Walbaum, 1792) | 150 cm (4 ft 11 in) | 70 cm (2 ft 4 in) | 61,4 kilogram (135 lb) | 9 yıl | 4.4 | Değerlendirilmemiş | |||
| Chum somonu | Oncorhynchus keta (Walbaum, 1792) | 100 cm (3 ft 3 in) | 58 cm (1 ft 11 in) | 15,9 kilogram (35 lb) | 7 yıl | 3.5 | Değerlendirilmemiş | ||||
| Coho somonu | Oncorhynchus kisutch (Walbaum, 1792) | 108 cm (3 ft 7 in) | 71 cm (2 ft 4 in) | 15,2 kilogram (34 lb) | 5 yıl | 4.2 | Değerlendirilmemiş | ||||
| Masu somonu | Oncorhynchus masou (Brevoort, 1856) | 79 cm (2 ft 7 in) | 50 cm (1 ft 8 in) | 10 kilogram (22 lb) | 3 yıl | 3.6 | Değerlendirilmemiş | ||||
| Pembe somon | Oncorhynchus gorbuscha (Walbaum, 1792) | 76 cm (2 ft 6 in) | 50 cm (1 ft 8 in) | 6,8 kilogram (15 lb) | 3 yıl | 4.2 | Değerlendirilmemiş | ||||
| Kızıl somon | Oncorhynchus nerka (Walbaum, 1792) | 84 cm (2 ft 9 in) | 58 cm (1 ft 11 in) | 7,7 kilogram (17 lb) | 8 yıl | 3.7 | En az endişe | ||||
† Hem "Salmo" hem de "Oncorhynchus" cinsi ayrıca alabalık olarak adlandırılan bir dizi tür içerir. "Salmo" içinde, ek küçük taksonlar yani Adriyatik somonu (Salmo obtusirostris) ve Karadeniz somonu (Salmo labrax) İngilizcede somon olarak adlandırılmıştır. Gökkuşağı alabalığının çelikbaş anadrom formu denize göç eder ancak "somon" olarak adlandırılmaz.
Ayrıca, yukarıdaki listede olduğu gibi gerçek somon olmayan, ancak onlara somon olarak atıfta bulunan ortak adlara sahip başka türler de vardır. Aşağıda listelenenlerden Tuna somonu veya huchen yukarıdaki somonla akraba olan büyük bir tatlı su somon balığı’dır ancak diğerleri alakasız Perciformes düzenindeki deniz balıklarıdır:
| Somon denilen diğer bazı balıklar | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Yaygın ad | Bilimsel ad | Maksimum boy | Yaygın boy | Maksimum ağırlık | Maksimum yaş | Tropik seviyel | Balık Tabanı | FAO | ITIS | IUCN durum |
| Avustralya somonu | Arripis trutta (Forster, 1801) | 89 cm (2 ft 11 in) | 47 cm (1 ft 7 in) | 94 kilogram (207 lb) | 26 yıl | 4.1 | Değerlendirilmemiş | |||
| Tuna somonu | Hucho hucho (Linnaeus, 1758) | 150 cm (4 ft 11 in) | 70 cm (2 ft 4 in) | 52 kilogram (115 lb) | 15 yıl | 4.2 | Nesli tükenmekte olan | |||
| Hawaii somonu | Elagatis bipinnulata (Quoy & Gaimard, 1825) | 180 cm (5 ft 11 in) | 90 cm (2 ft 11 in) | 462 kilogram (1.019 lb) | 6 yıl | 3.6 | Değerlendirilmemiş | |||
| Hint somonu | Eleutheronema tetradactylum (Shaw, 1804) | 200 cm (6 ft 7 in) | 50 cm (1 ft 8 in) | 145 kilogram (320 lb) | yıl | 4.4 | Değerlendirilmemiş | |||
Fosil kayıtlarında bilinen en eski somon balığı olan Eosalmo driftwoodensis, bilim adamlarının farklı somon türlerinin ortak bir atadan nasıl ayrıldığını anlamalarına yardımcı oluyor. Britanya Kolumbiyası somon fosili, Pasifik ve Atlantik somonu arasındaki farklılığın 40 milyon yıl önce henüz meydana gelmediğine dair kanıt sağlar. Hem fosil kayıtları hem de mitokondriyal DNA analizi, ayrışmanın 10 ila 20 milyon yıl önce gerçekleştiğini gösteriyor. DNA analizinden ve fosil kayıtlarından elde edilen bu bağımsız kanıtlar, somon ayrışmasının buzulların ([Kuaterner buzullaşmasının]) ilerleme ve geri çekilme döngülerine başlamadan çok önce meydana geldiğini göstermektedir.
Yiyecek olarak
Somon popüler bir besindir. Yağlı balık olarak sınıflandırılan, somon balığı, yüksek protein, yüksek omega-3 yağ asid'leri ve yüksek D vitamini içeriği nedeniyle sağlıklı olarak kabul edilir. Somon ayrıca türe bağlı olarak 23–214 mg/100 g aralığında kolesterol kaynağıdır.Sciencedergisine göre çiftlik somonu yüksek düzeyde dioksinler içerebilir. PCB (poliklorlu bifenil) seviyeleri, çiftlik somonunda yabani somondan sekiz kat daha yüksek olabilir, ancak yine de tehlikeli kabul edilen seviyelerin oldukça altında olabilir. Yine de, the Journal of the American Medical Association'da (Amerikan Tabipler Birliği dergisi) yayınlanan 2006 tarihli bir araştırmaya göre, çiftlikte yetiştirilmiş somonu bile yemenin faydaları, kirleticilerin neden olduğu risklerden daha ağır basar. Çiftlik somonu, yabani somonla karşılaştırılabilir yüksek bir omega 3 yağ asidi içeriğine sahiptir.
Beyaz-siyah ten rengine sahip beyaz etli yabani somon balığı oluşmasına rağmen, somon eti genellikle turuncu ila kırmızıdır. Somonun doğal rengi, büyük ölçüde astaksantin ve aynı zamanda etteki kantaksantin karotenoid pigmentlerinden kaynaklanır. Yabani somon balığı, bu karotenoidleri krill ve diğer küçük kabuklu deniz ürünleri yemeklerinden alır. Dünya çapında mevcut olan Atlantik somonu'nun büyük çoğunluğu (neredeyse %99) çiftlikte yetiştirilirkenPasifik somonu'nun çoğunluğu vahşi avlanır (%80'den fazla). ABD'de konserve somon balığı genellikle vahşi Pasifik avıdır, ancak bazı çiftlik somonu konserve formda mevcuttur. Somon füme başka bir popüler hazırlama yöntemidir ve sıcak veya soğuk füme olabilir. Lox, soğuk füme somon veya tuzlu su çözeltisinde kürlenmiş somon (gravlax olarak da adlandırılır) anlamına gelebilir. Geleneksel konserve somon balığı, biraz deri (zararsız) ve kemik (kalsiyum ekleyen) içerir. Derisiz ve kemiksiz konserve somon da mevcuttur.
Çiğ somon eti, anisakiasis'e neden olan Anisakis nematodlar, deniz parazitler içerebilir. Soğutma'nın bulunmasından önce, Japonyaalar çiğ somon tüketmiyordu. Somon ve somon roe, sashimi (çiğ balık) ve suşi yapımında ancak son zamanlarda kullanılmaya başlandı.
Pasifik Kuzeybatı Kıyısının yerli halkları için somon, diyetin hayati bir parçası olarak kabul edilir. Spesifik olarak, Britanya Kolumbiyası'ndaki eski Kraliçe Charlotte Adası yakınında bulunan Haida Gwaii'nin yerli halkları, diğer birçok grubun yüzyıllardır Pasifik sularında avlanmasına rağmen, ana gıda kaynaklarından biri olarak somon balığına güvenir. Somon sadece eski ve benzersiz değil, aynı zamanda kültürde, sanat formlarında ve törensel şölenlerde ifade edildiği için önemlidir. Her yıl, Haida'da somon yumurtlar, yukarı ve aşağı yoldaki her şeyi besler. Haida ulusunda somon balığı "tsiin", olarak anılır ve tütsüleme, fırınlama, kızartma ve çorba yapma gibi çeşitli şekillerde hazırlanır.
Tarihsel olarak, insanlar aşırı avlanmadıkları ve sadece ihtiyaç duyduklarını aldıkları için her zaman yeterli somon balığı olmuştur. 2003 yılında, M.Ö. Tarım, Gıda ve Balıkçılık Bakanlığı tarafından yaptırılan, somon da dahil olmak üzere ticari balıkçılığa First Nation katılımı hakkında bir rapor, 595 olduğunu tespit etti. İldeki ilk Ulus'a ait ve işletilen ticari gemiler. Bu gemilerden First Nations üyeleri 564'e sahipti. Bununla birlikte, sektördeki istihdam, 2003 yılında 8.142 kayıtlı ticari balıkçı ile son on yılda genel olarak %50 oranında azalmıştır. Bu, gelir kaynağı olarak somon balığına güvenen birçok balıkçı için istihdamı etkilemiştir.Şablon:Relevance inline
Kara ayılar ayrıca yiyecek olarak somona güvenirler. Ayıların geride bıraktığı artıklar, toprak, ağaçlar ve bitkiler gibi Kanada ormanları için önemli besinler olarak kabul edilir. Bu anlamda somon, ormanı besler ve karşılığında, yüksek ve düşük yağış zamanlarında aşırı sıcaklık ve su akışından korunan, yumurtadan çıkıp büyüyebileceği temiz su ve çakıl alır. Bununla birlikte, Haida'daki somonun durumu son yıllarda etkilendi. Ağaç kesimi ve gelişme nedeniyle, somon habitatının çoğu (yani, Ain Nehri) yok edildi ve bu da balıkların nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya kalmasına neden oldu. Sakinler için bu, avlanma konusunda sınırlamalara neden oldu, sırayla ailelerin diyetlerini ve ziyafetler gibi kültürel etkinlikleri etkiledi. Tehlikedeki somon sistemlerinden bazıları şunlardır: Davidon, Naden, Mamim ve Mathers. Günlük tutmanın yaygın olarak gerçekleştiği habitatları gibi somonlar için daha fazla korumaya ihtiyaç olduğu açıktır.
Tarih
Yüz yıl öncesine kadar somon balığı çok yaygın olan bir balık türüydü. Avrupa'nın neredeyse her ırmağında bulunurdu. Bazı türlerinin o zamanlarda hatta Atlantik Okyanusundan Ren Nehrine girerek Alp Dağlarında bulunan kaynaklara kadar göç ettikleri bilinir. Ama 1900 yılında başlayan sanayi devrimi ile birlikte, birçok somon balığı türlerinin sonu da gelmiştir. Sıvı atıklarını ırmaklara akıtan fabrikalar ve elektrik ihtiyacını gidermek için kurulan ama somonların göçlerine son veren baraj duvarları çoğaldıkça somonlar ortadan kaybolmuşlardır.
Kanada ve Alaska'da pasifik somonlarının sayısı da 1900'den itibaren fazla avlanmaktan (büyük ırmaklar tamamen tuzaklarla kesilip yüzlerce ton somon balığı tutulurmuş) ve baraj duvarları yüzünden çok azalmıştır. Ama günümüzde artık somon balığını koruyan yasalar çıkarılmıştır ve baraj duvarlarının yanlarına "balık merdiveni" denilen ve somonların göç etmelerine imkân veren sistemler inşa edilmiştir. Bu yasalara reaksiyon olarak somon balığı üretimi çiftlikleri kurulmuştur.
Almanya'da "Lachs 2000" adı verilen bir çalışmada 1983 yılında Rhein ırmağına tekrar somon balıkları yerleştirilmiştir. 1997 yılında bu balıklar gerçekten tekrar denizden dönerek Rhein Nehrine yumurtlamaya geldiklerinde coşkuyla karşılanmışlardır.
Üretim
2004 yılında Şili, %35 yüzdesi ile Norveç'ten bile daha fazla somon balığı üreterek en çok somon balığı üreten ülke olmuştur.
Ayrıca bakınız
- Türk Somonu
- Atlantik sombalığı (Salmo salar)
- Pasifik sombalığı (Oncorhynchus)
- Alabalıkgiller
- Alaska mutfağı