تركمان سوريا | |
|---|---|
 Suriye Türkmenlerinin resmi yönetim organı olan Suriye Türkmen Meclisi tarafından 25 Kasım 2015 tarihinde ilan edilen Suriye Türkmenlerinin resmi bayrağı | |
| Toplam nüfus | |
800.000-3.500.000 | |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler | |
| Halep · Şam · Cezire · Hama · Humus · Lazkiye | |
| Diller | |
Türkçe · Arapça · Azerice · | |
| Din | |
Sünnilik (Hanefilik) |
Suriye Türkmenleri ya da Suriye Türkleri, Suriye'de yaşayan Türk azınlıktır.
10. ve 11. yüzyıllarda Selçuklu akınlarıyla yoğun Türk göçlerin gerçekleştiği Suriye'nin yönetimi, 1516'dan sonra Osmanlı Devleti’ne geçmiş ve Suriye, 1918 yılına kadar kesintisiz olarak 402 yıl boyunca Türk hakimiyeti altında kalmıştır. Bu dönemde Suriye’de Türkmen yerleşimleri artarak devam etmiş ve bölgede önemli bir Türk nüfusu oluşmuştur. Çoğunlukla Arapça ve Türkiye Türkçesine çok yakın bir Türkçe konuşmaktadırlar. Anadolu’daki uzantıları olan Türk boyları arasında inanç, gelenek ve folklorik pratikler bakımından çok önemli benzerlikler bulunmaktadır. Suriye Türkmenleri, Türkiye'deki Türk halkı ve Irak Türkmenleriyle ortak soyağacı ve dil bağlarına sahipken kendilerini Türkmenistan Türkmenleriyle doğrudan özdeşleştirmezler.
Nüfus sayımlarında milliyetleri ile sayılmadıklarından sayıları hakkında kesin bilgi yoktur. Çeşitli kaynaklarda 800.000 ilâ 3.500.000 arasında farklı tahminler verilmektedir. Suriye yönetimi tarafından azınlık olarak kabul edilmezler ve gündelik hayatta Türkmen olarak anılsalar da kayıtlarda “Müslüman” olarak geçmektedirler.
Baasçı Suriye döneminde Arap sosyalizmi asimilasyon programları çerçevesinde, dil öğrenimlerini engellemiş, köylerinin isimlerini değiştirmiştir. Dillerini unutmuş olan Türkmenler kimliklerinin bilincinde olmakla birlikte yaşadıkları bölgenin dili, kültürü ile bütünleşmiştir. Küçük gruplar halinde yaşayanlar önemli ölçüde Araplaşmış; ancak büyük gruplar halinde yaşayan Türkmenler, millî benliklerini korumuşlardır. Türkmen kimliğinin ve haklarının korunmasını talep eden Türkmenler, Suriye İç Savaşı’nda muhalif hareketlerin içinde yer almıştır.
Tarih
Oğuz boyları akıncıları Suriye’de 7. yüzyıldan itibaren görünmeye başlamış, 10.ve 11. yüzyıllarda bu bölgeye yoğun göçler gerçekleşmiştir. Tolunoğulları ile başlayan Türklerin yerleşimi 11. yüzyılda Selçuklu Hanedanının bölgeye gelmesi ile devam etti. Selçuklular'ın 1040 yılında kazandıkları Dandanakan Savaşı'ndan sonra birçok Türkmen boy ve oymağı 1063 yılından itibaren Suriye'ye girerek kendi hayat şartlarına uyabilecek alanları vatan edinmeye başlamıştır. 1071-1071 yıllarında Nâvekiyye Türkmenleri Suriye'ye geldiler ve Nâvekiyyelerden olan Atsız Kudüs, Dimaşk ve çevresinin hakimi oldu. 1077'de Selçuklu hükümdarı Melik Şah, kardeşi Tutuş'u Suriye melikliğine tayin ettiğinde beraberinde birçok Türkmen beyi mahiyetlerindeki kalabalık zümrelerle birlikte Suriye'ye geldi. 1078 yılında Suriye Selçuklu Devleti kuruldu. Suriye'deki Türk boyları, 1096 yılında Haçlı seferleri başladığında Selahattin Eyyubi komutasındaki Müslümanlarla birleşerek Haçlılara karşı bölgeyi savundular. 1243 yılında Kösedağ Savaşı'nda Moğollara yenilen Türk boyları da Halep bölgesine yerleştiler. 1260’tan itibaren Suriye’ye idari ve askerî gücü Türkler’den oluşan Memlûk Devleti hakim oldu.
Yavuz Sultan Selim, 1516 yılında Mercidabık'ta Memlûkler'i yenmesi ile Suriye topraklarında Osmanlı yönetimi başladı. Bölge 1918 yılına kadar kesintisiz olarak 402 yıl boyunca Türklerin hakimiyeti altında kaldı. Suriyeli Türkmenler Osmanlı kayıtlarında "Halep Türkmenleri" olarak yer aldı. Halep Türkmenleri has (padişah hassı) reayası idi ve bu statü onlara görece bir serbestlik sağlıyordu. Çoğu konar-göçer gruplar halinde yaşıyorlardı; kışları Halep civarında, yazlarını ise Sivas'a kadar uzanan Anadolu yaylalarında geçirirlerdi. Devlet için önemli bir vergi kalemi meydana getiren Suriye Türkmenleri, yaşadıkları bölgede istikrarın korunmasında belli bir role sahiptiler.
Halep Türkmenleri, 17. yüzyıl başlarında siyasal ve ekonomik nedenlerle bulundukları yerden göç etmek ya da yerleşik hayata geçmek zorunda kaldılar. Osmanlı Devleti 17. yüzyıl ortalarında onları belirli yörelerde iskana zorladı. 18. yüzyılın sonlarında Türkmen boylarının yarısı Antep, Hama, Humus, Rakka gibi bölgelerde yerleşik hayata geçirilmiş durumdaydı. Rakka, gerek iklim gerekse toprak yapısı bakımından Türkmen aşiretlerin yaşamına uygun değildi. İskana tabi tutulan oymaklar, eski yurtlarına dönmek istedilerse de yeniden aynı yerlere sürüldüler. Bir kısmı 18. ve 19. yüzyıllarda Anadolu içlerine dağıldılar, köyler ve kasabalar kurdular.
19. yüzyıl başında gerek 1822 depremi ve bunu izleyen salgın hastalıklar; gerekse Kavalalı İbrahim Paşa’nın bölgeyi işgali ve kadim aşiret çatışmalarından Türkmenler çok olumsuz etkilendi. Fırsatını bulanlar Anadolu’ya göç ettiler. Bulamayanların bir bölümü Sünni Arap aşiretleri içinde asimile oldu. Zamanla Türkçe biraz daha az konuşulur oldu, Arap dili ve gelenekleri baskın gelmeye başladı.
93 Harbi'nden sonra Kafkasya'da yaşadıkları yerlerden ayrılmak zorunda kalmış Türkler'e Osmanlı Devleti Suriye'yi mesken gösterdi ve yeni bir göç dalgası oluştu.
Osmanlılar I. Dünya Savaşı’ndan sonra bölgeden çekildi. 25-26 Ekim 1918 gecesinde Halep’i terk edip kuzeye çekilen orduların sonuncusu 7. Ordu idi ve başında Mustafa Kemal bulunuyordu. Ordunun çekilmesi ile Suriye tarafında kalmış olan Türkler, Müdafaa-yı Hukuk Cemiyetleri kurarak mücadeleye başlamışlardır. Suriye ve Filistin Kuvva-yı Milliye-i Osmaniye adıyla örgütlenen bölgedeki direnişin reisi “Özdemir” takma ismini kullanan Ali Şefik Bey’dir. Kurtuluş Savaşı boyunca bölgedeki Türkmen direnişinin temel hedefi Türkiye’ye katılmaktı. Şubat 1919 tarihinden 22 Ekim 1921 tarihli Ankara Anlaşması’na kadar bölgede Fransızlara karşı sayısız çatışma ve taarruz yaşanmış, bu çatışmalarda çok sayıda işgal askeri öldürülmüş veya esir alınmıştır.
Türkiye ile Fransa arasında 20 Ekim 1921 tarihinde imzalanan Ankara Anlaşması’nın 7. maddesi ile Suriye Türkmenleri konusunda Türkiye’ye garantörlük verildi. 20 Kasım 1922 tarihinde başlayan Lozan Konferansı’nda Suriye sınırı neredeyse hiç konu edilmeden kabul edildi. 31 Ocak 1923 tarihinde Suriye ile sınırlar belirlenirken, Ekim 1921 tarihindeki Türk Fransız anlaşması temel esas olarak alınmıştı. Türkiye topraklarında kalmak isteyen köylerin isyanı olduysa da amaçlarına ulaşamadılar.
Türk ve Kürt silahlı milislerin Türkiye sınırına yakın bölgelerde Fransız manda idaresine yönelik başkaldırıları 1924 yılına kadar sürmüştür. Fransız manda idaresi mahalli idarelerinden oluşan Suriye Devletler Birliği’ni meydana getirerek ülkeyi yönetmeye çalıştı. Bu düzen, Araplarla Arap olmayanlar arasındaki gerilimi artırdı. Türkler, hem milliyetçiler hem de Manda idaresinin gözünde “dikkatli olunması gereken” bir azınlık durumuna düştü. Fransız mandası altında oldukları dönemde nüfusları 500binden fazla olan Türkmenlerin liderliğini Bekmişlilerin Hacı Ali aşiretinden Kel Muhammed yürütüyordu. Onun ardından Türkmenlerin lideri Hacı Nasen oldu. Türkmenler, Fransız mandası altındaki çalkantılı ilk on yıllık dönemden sonra daha sakin bir dönem yaşadılar; varlıklarını ve kimliklerini sürdürebildiler.
1936 yılında Fransa'nın bölgedeki hâkimiyetinin zayıflaması ile birlikte baskılara maruz kalmaya başladı. 1936-1939'da sancağın Hatay adıyla Türkiye'ye katılması sürecinde Suriye sınırları içerisinde kalan Türkmenlere ilişkin hiçbir görüşme ya da anlaşma yapılmamış olması, Suriye Türkmenlerinin hukuki durumunu belirsizleştirdi. Bu belirsizlik Suriye yönetimlerinin Türkmenlere karşı baskı ve asimilasyon politikası uygulamasına neden oldu. 1946 ve 1972 anayasalarına göre Suriye Arap vatandaşı olarak kabul edilen Türkmenlere kimlikleri ile yaşama hakkı tanınmadı. Türkçe gazete yayımlama imkânı ortadan kalktı; hatta Türkçe konuşmak bile yasaklandı.
1958'de yapılan toprak reformu ile Türkmenlere ait birçok tarla, bağ ve bahçe kamulaştırıldı. Bu ve benzeri uygulamalar yüzünden 1950'ler boyunca Halep'ten Türk asıllı aileler, Türkiye'ye kaçmaya devam ettiler.
1963'te yaşanan darbeden sonra baskılar artarak devam etti. Türkmenler herhangi bir sivil ya da yasal örgütlenme oluşturamadı. Hafız Esad rejimi “Tek Suriyeli Kimliği” politikası çerçevesinde, Türkmenleri asimile ederek “Araplaştırma” politikası izledi. Suriye'de büyük gruplar halinde yaşayan Türkmenler, millî benliklerini koruyabildikleri halde küçük gruplar halinde yaşayanlar önemli ölçüde Araplaşmıştır. Köy ve kasabalarda yaşamaya devam eden Türkmenler kendi aralarında Türkçe konuşmayı sürdürür. Şive ve edebiyatları bakımından Türkiye'nin bir uzantısı gibidir. Suriye'de konuşulan ağız, Hatay bölgesinde konuşulan Türkmen ağızlarının bir devamı niteliğindedir. Hama ve Humus Türkmenlerinin şivesi eski Osmanlı diline son derece yakındır. Fransız mandası döneminde başlayan ve sonrasında da devam eden politikalar sonucu Türkmenlerin bir kısmı asimile olmuştur. Suriye hükûmeti tarafından Türkçe yer adları Arapçaya çevrilmiştir. Kendilerine örgütlenme hakkı tanınmamış Suriye Türkmenleri, Suriye İç Savaşı'nda muhalif hareketlere katılmışlardır.
Türkmenler tarafından kullanılan bayraklar
Suriye Türkmenleri ve Suriye Türkmen Ordusu tarafından kullanılan bayraklar
Türkmen Suriye Meclisinin Çobanbey'deki kongresinde kabul edilen Suriye Türkmenleri bayrağı.
Alternatif bayrak
Alternatif bayrak- Sultan Murat Tümeni bayrağı
Nüfus
Suriye Arap Cumhuriyeti'nde sadece Ermeniler azınlık kabul edildiğinden nüfus sayımlarında milliyetleri ile sayılmazlar ve bu nedenle sayıları hakkında kesin bilgi yoktur. Çeşitli kaynaklarda 800.000 ilâ 3.500.000 arasında farklı tahminler verilmektedir. ORSAM'ın 2011 tarihli araştırmasında Suriye'de Türkçe konuşan Türkmen sayısı yaklaşık bir buçuk milyon, Türkçeyi unutmuş Türkmenlerle beraber sayılarının 3,5 milyon civarında olduğu belirtilmektedir.
Profesör Pierre Beckouche Türkmenlerin tek başına 2011 öncesinde Suriye nüfusunun yaklaşık %4'ünü oluşturduğunu, yani ülkenin yaklaşık 1 milyonunun Türkmen olduğunu belirtmiştir. Profesör John Shoup ise 2018'de Türkmenlerin Suriye nüfusunun yaklaşık %4-5'ini oluşturduğunu söylemiştir. Profesör David Aikman, Suriye'de yaklaşık 1,7 milyon Türk olduğunu belirtmiştir. Dr. Jonathan Spyer ve Norveç Kilise Yardımı ile Dünya Kiliseler Konseyi'nin (çeşitli akademisyenler tarafından derlenen) işbirliğiyle yayınlanan bir raporunda, Türkmen sayısının 500.000 ile 3 milyon arasında olduğu belirtilmiştir. Profesör Pierre Piccinin, Türkçeyi anadil olarak konuşan 1.5 milyon Türkmen varken anadili olarak Arapçayı benimseyenlerle birlikte Suriye Türkmenlerinin nüfusunun 3.5 ila 6 milyon arası olduğunu iddia etmiştir.
Yerleşim yerleri
- Suriye Türkmenleri'nin Halep ilinin kuzeyinde çoğunlukta oldukları bölgeler.
- Rakka Bölgesi'ndeki Türkmenler
- Lazkiye'deki Türkmenler
- Orta Suriye'deki Türkmenler
- Şam Bölgesi ve Güney Suriye'deki Türkmenler
Günümüzde Suriye Türkmenleri özellikle Şam, Lazkiye, Hama, Humus, Halep ve Rakka kentlerinde ve köylerinde bulunmaktadır. Şam bölgesinde yaşayanlara Şam Türkmeni denirken, Halep ve Rakka bölgesindekilere Halep veya Culap Türkmeni, Lazkiye Türkmenlerine Bayır-Bucak Türkmeni denmektedir. Ülkenin diğer toplulukları tarafından “Türkmenler” olarak adlandırılmaktadırlar.
Ayrımcılık
Fransız manda döneminden Esad rejimine kadar, Suriye Türkmenlerinin bir kısmı Türk dili ve kültürünü yitirerek Araplaşmış ve azınlık oluşturdukları bölgelerde Araplardan ayırt edilemez hale gelmiştir. Sonuç olarak Araplaştırma, Türkmenlerin salt çoğunluk oldukları yerlerde devlet politikalarına rağmen istisnai olarak işe yaramamıştır.
Hafız Esad döneminde Suriye Türkmenlerinin Türkçe eserler yayınlaması yasaklandı.
Suriye Türkmenleri, Al Bawaba'nın raporunda Türkmenlerin, toplumsal alanda Esad döneminde siyasi olarak hep baskın olan Alevi azınlığın lehine olacak şekilde düşük basamaklarda yer aldığı belirtildi. Raporda, Türkmenlerle Alevilerin beraber yaşadığı Bayırbucak bölgesinden Türkmenlerin "Ne olursa olsun önce Alevileri alırlardı, dereceleri olsa bile Türkmenler iş bulamazdı" şeklinde konuştuğu aktarılmıştır.
Tanınmış kişiler
el-Azm, Qawuqji, Kuvvetli ve Çiçekli gibi birçok Suriyeli Türk aile Suriye'yi başbakan veya devlet başkanı olarak yönetmeye devam etti. Ancak 1960'larda Esad ailesinin pan-Arap Baas hareketi, Arap olmayanları siyasetten uzaklaştırdı.
- Akşemseddin, Osmanlı din alim
- Hasan Türkmanı, Türk kökenli Suriyeli savunma bakanı (2004-2009)
- Adil el-Azma, Türk kökenli Suriyeli siyasetçi
- Beşir el-Azma, Türk kökenli Suriye başbakanı (1962)
- Nabih el-Azma, Türk kökenli Ürdün içişleri bakanı (1925)
- Yasir el-Azma, Türk kökenli Suriyeli aktör
- Yusuf el-Azma, Türk kökenli Suriye savaş bakanı (1920)
- Aziz el-Azmi, Türk kökenli Suriyeli akademisyen ve profesör
- Suphi Bereket, eski Türk kökenli Suriye devlet başkanı (1922-1925)
- Burhan Asaf Belge, Suriye Türkmeni kökenli Türk politikacı
- Gada Merdam Bey, Suriye TV'deki ilk program direktörü
- Cemil Merdam Bey, Suriye başbakanı (1936-1939)
- Halil Merdam Bey, Suriye Milli Marşı'nın bestecisi
- Selma Merdam Bey, Türk kökenli Suriyeli Yazar
- Muhammed el-Bezm, Türk kökenli Suriyeli Şair
- Cemil Bilsel, Suriyeli Türkmen kökenli Türk politikacı ve akademisyen
- Emin Bozoğlan, Suriye Türkmen Meclisi İkinci Başkanı (2016 – günümüz)
- Mehmed Fuad Carim, Türk politikacı
- Mohammad Emadi, Türk kökenli Suriyeli Ekonomi ve Dış Ticaret Bakanı
- Nadia el-Gazi, Türk kökenli Suriyeli Avukat, yazar, TV sunucusu
- Said el-Gazi, Türk kökenli Suriye Başbakanı (1954 ve 1955–56'da)
- Sati el-Husri, Türk kökenli Suriyeli yazar
- Mennel Ibtissem, Türk kökenli Suriyeli şarkıcı
- Sami Sabit Karaman, Türk Ordusu Generali
- Ghaith Mofeed, Türk kökenli Suriyeli sanatçı
- Abdurrahman Mustafa, Suriye Türkmen Meclisi Birinci Başkanı (2012-2016)
- Huda Naamani, Türk kökenli Suriyeli Feminist yazar
- Mustafa Naima, Osmanlı tarihçisi
- Mahmud Kâmil Paşa, Osmanlı Ordusu Generali
- Zeki Paşa, Osmanlı Türkü mareşal
- Abu Khalil Qabbani, Türk kökenli Suriyeli oyun yazarı ve besteci
- Rana Kabbani, Türk kökenli Suriye kültür tarihçisi
- Reşit Ronabar, Osmanlı valisi ve Türk politikacı
- Süleyman Şah
- Hala Shawkat, 50'li ve 60'lı yılların popüler Türk kökenli Suriyeli Oyuncusu.
- Adib Shishakli, Türk kökenli Suriyeli Başbakan ve Suriye Cumhurbaşkanı (1953–1954)
- Talal Silo, eski Suriye Demokratik Güçleri sözcüsü.
- Adil Şan, Şarkıcı
- Pakize Terzi, Türkiye'nin ilk kadın jinekoloğu
- Mustafa Talas, Suriye Savunma Bakanı (1972-2004)
- Manaf Talas, eski Türk kökenli Suriyeli Tuğgeneral
- Firas Talas, Türk kökenli Suriyeli iş insanı
- Bilal Turkmani, Suriye'nin haftalık gazetesi Abyad wa Aswad ın sahibi
- Rim Turkmani, Türk kökenli Suriyeli astrofizikçi
- Refi Cevat Ulunay, Türk yazar
- Suat Hayri Ürgüplü, Türk Başbakan (1965)
- Necdet Yılmaz, Türk politikacı
- Hüsnü Zaim, Türk kökenli Suriyeli Suriye Cumhurbaşkanı (1949)
- Muhammed Habes, Cerablus Sivil Konseyi Başkanı (Ağustos 2016'dan bu yana)
- Ahmed Osman, 2013'ten beri SAA albayı, Sultan Murad Bölümü lideri
- Nûreddin Mahmud Zengî, Selçuklu İmparatorluğu'nun Suriye eyaletini yöneten Türk Zengid hanedanının bir üyesi.
- I. İmâdüddin Zengî, Musul, Halep, Hama ve Edessa'yı yöneten bir Türk atabegidir. Zengid hanedanının üyesi.
- I. Tutuş, Şam Selçuklu Emiri.
- Aksungur el-Hacib, Selçuklu Halep valisi.
- El-Azm ailesi, Türk kökenli Suriyeli aile
- Abdullah Paşa el-Azm, Şam Osmanlı Valisi
- As'ad Paşa el-Azm, Hama ve Şam Osmanlı Valisi
- Hakkı Bey el-Azm, Suriye eski başbakanı
- İbrahim bin Taher bin Ahmed Al-Azem (ar), şair ve insan hakları aktivisti
- İsmail Paşa el-Azm, Hama, Trablus ve Şam Osmanlı Valisi
- Halid el-Azm, Suriye'ye altı kez başbakanlık yaptı.
- Muhammed Fevzi Paşa el-Azm, Suriye'deki ilk parlamentonun ilk başkanı
- Muhammed Paşa el-Azm, Sidon ve Şam Osmanlı valisi
- Rafīq Bey al-Azm, entelektüel, yazar ve politikacı
- Sa'deddin Paşa el-Azm, Halep ve Mısır'ın Osmanlı valisi
- Sadık el-Azm, Gezgin ve Osmanlı Komutanı
- Sadık Celal el-Azm, Şam Üniversitesi Modern Avrupa Felsefesi Profesörü
- Süleyman Paşa el-Azm, Trablus, Sidon ve Şam Osmanlı Valisi
- Çakallı ailesi, Türk kökenli Suriyeli ailedir.
- Osman Hilmi Efendi Çakallı, Şam'daki Beşinci Ordu-yı Hümayuna mensup otuzuncu Süvari Alayı'nın kaymakamı.
- Mustafa Vâsıf Çakallı, Suriye Vilâyet Matbaasının müdürü, itfaiye müdürü ve eş-Şam gazetesinin sahibi.
Ayrıca bakınız
- Osmanlı İmparatorluğu'nun eski topraklarındaki Türk toplulukları
- Arap coğrafyasındaki Türkler
- Türkmen Dağı
- Suriye Türkmenleri
- Suriye'deki etnik gruplar
- Ortadoğu Türkleri
- Suriye-Türkiye ilişkileri
- Ülkelerine göre Türkler
- Asya'daki Türk halkları