Tekfur Sarayı

Yapı, Bizans imparatorlarının 12. yüzyıldan itibaren kullandıkları imparatorluk sarayı Blaherne saray kompleksinin bir parçası idi. Kesin yapım tarihi bilinmez. Çevresine hâkim bir mevkide bulunmakta ve eski kaynaklarda "yüksek bir saray" olarak bahsedilmekte idi.

İstanbul'a 1204'te başlayan Latin istilası sırasında Blaherne saray yapılarının hemen hemen tamamı yakılıp yıkılmış; İstiladan sonra tahta çıkan I. Baudouin Çatladıkapı mevkiindeki daha iyi durumda olan Boukoleon Sarayı'nı tercih etmiştir. 1261'de şehri yeniden alıp Latin istilasını sonlandıran VIII. Mihail Paleologos döneminde Blakhernai Sarayı da onarılmış ve imparator Blaherna Sarayı'na taşınmıştır.

Tekfur Sarayı'nda zemin kat ile birinci katta kullanılan duvar tekniği arasındaki farklılık, ayrıca mekânın üç, güney duvarının dört bölüme ayrılmış olması, yapının farklı bölümlerinin farklı dönemlerde inşa edildiğine işarettir. Bu dönemlerden ikincisinin Paleologos Hanedanı dönemi olduğu kesindir.

VIII. Mihail'in oğlu Konstantinos Paleologos günümüzde Tekfur Sarayı denilen yapıda doğmuş ve saray, bu doğumdan ötürü "Porfirogenitus" adını almıştır. 'Mor doğmuş' anlamına gelen “Porphyrogenitus” ülkede hüküm süren bir imparatorun burada doğduğu anlamına gelmektedir.

14. yüzyıl ortalarında şehri ziyaret eden seyyahların anlattığına göre imparatorluğun son yıllarına doğru yaşanan taht mücadeleleri esnasında Blaharne Sarayı harabeye dönmüştü ve ve imparatorlar artık Tekfur Sarayı'nda ikamet etmekteydi. 15. yüzyıl başlarına ait Buondelmonti haritalarında, imparator sarayı olarak yalnızca Tekfur Sarayı öne çıkmıştır.

Tekfur Sarayı, 1453'te Osmanlı İmparatorluğu'nun İstanbul'u fethi sırasında dış duvarlara yakınlığından dolayı büyük zarar gördü. Kısmen yıkılan yapı, Osmanlı döneminde saray olarak kullanılmadı ancak Bizans İmparatorluğu'nun son yıllarında imparatorluk konutu olarak hizmet vermiş olduğundan "Tekfur Sarayı" olarak anıldı. Ermenice kral demek olan Tekabur kelimesinden gelen Tekfur, Bizanslı yerel yöneticiler için kullanılan bir sözdür. Yapı, 16. yüzyılda Avrupalılarca Konstantin Sarayı (Palatium Constantini), daha sonra Porfirogenetos Sarayı olarak adlandırılmıştır.

İstanbul'un fethinden sonra saray bölgesine Selanik civarından Yahudi aileler yerleştirilmişti. Piri Reis'in çiziminde üstünde çatısıyla birlikte resmedilen saray 17. yüzyılda yeniden harabeye döndü. Saray ve civarındaki eski bir sarnıç bir dönem sultanın hayvanlarını barındırmak için kullanıldı. 17. yüzyıldan itibaren seyahatnamelerde bu yapıya ayrıntılarıyla değinilmiştir.

1719 yılında, sarayın avlusunda Sadrazam Damat İbrahim Paşa'nın kararıyla, İznikli ustalar tarafından işletilen bir çini atölyesi kuruldu. 1721 yılında ise Başmimar Mehmed Ağa tarafından atölyeler, bir fırın ve değirmen yaptırıldı. Bu atölyelerde üretilen çiniler III. Ahmet Çeşmesi'nde, Kasım Paşa Camii'nde ve Hekimoğlu Ali Paşa Camii'nde kullanılmıştır. İznik ve Kütahya'daki çini üretiminin neredeyse durma noktasına geldiği dönemde geleneksel İznik çinilerinin üretimini sürdürme amacıyla kurulan bu atölyeler yaklaşık 15 yıl faaliyet gösterdi ve 1735 yılında üretimi durdurdu.

19. yüzyılda sarayın kuzeyi cam fabrikası olarak işlev görmüştür. 1805 yılında Adilşah Kadın tarafından civarda vakfedilen Şişehane Mescidi'nin adını, bu fabrikada aldığı düşünülmektedir. Hatta sarayı doğu ve güney taraftan çevreleyen yolun ismi "şişehane sokağı" olarak adlandırılmıştır.

1864 yılında buradaki Yahudi evlerinde çıkan yangında sarayın önemli bölümleri, mermer yapı taşlarıyla iç donanımı ve güneydoğu köşesindeki balkon büyük zarar görmüştür. Bu sırada Saray avlusunun kuzey bölümünde ise cam fabrikası hâlâ işlemekte idi. Fabrikanın artıkları nedeniyle saray avlusunun seviyesi oldukça yükselmiştir.

Türk kültür tarihinde “imparatorluk evi” ismiyle de bilinen Tekfur Sarayı;, 20. yüzyılın başlarında dört duvardan ibaret bir harabe halinde idi. 1955 yılında Tekfur Sarayı Ayasofya Müzesi Müdürlüğü'ne bağlandı ve içindeki cam fabrikasının yeri değişti. Ayasofya Müzesi yönetimi tarafından avlu molozlardan temizlenip saray avlusunun eski seviyesi ortaya çıkarıldı. Yapı, 1955-1970 arasında geçirdiği tamiratlarla ayakta kaldı.

Tekfur Sarayı'nda çini imalatı yapılan döneme ait çini fırınlarını bulmak üzere 1993 yılında Filiz Yenişehirlioğlu başkanlığında yüzey araştırma çalışmaları başladı. 1995 yılında TC. Kültür Bakanlığı, Türk ve İslam Eserleri Müzesi denetiminde katılımlı kazı çalışmalarına dönüşen araştırmalar, 2001 yılında sona erdi.

Tekfur Sarayı, 2005-2014 tarihleri arasında geçirdiği restorasyon çalışmalarından sonra İBB'ye bağlı Osmanlı Çini Müzesi olarak ziyarete açıldı. Müzede Tekfur Sarayı arkeolojik kazılarında açığa çıkartılan yeni kalıntılar, çini, cam, çömlek gibi buluntular sergilenmekte ayrıca hologram teknolojisiyle çömlek yapımının anlatıldığı animasyonlar da yer almaktadır.