Zayıflatılmış aşı

Zayıflatılmış aşı (veya canlı zayıflatılmış aşı), bir patojenin virülansını azaltarak, ancak yine de onu canlı tutarak oluşturulan bir aşıdır. Zayıflatmada, bulaşıcı ajanı alınır ve zararsız veya daha az virülan hale gelecek şekilde değiştirilir. Bu aşılar, patojeni "öldürerek" üretilen aşıların (inaktif aşı) tersidir.

Zayıflatılmış aşılar, uzun süreli güçlü ve etkili bir bağışıklık tepkisini uyarır. İnaktif aşılara kıyasla, zayıflatılmış aşılar hızlı bir bağışıklık başlangıcı ile daha güçlü ve daha dayanıklı bir bağışıklık yanıtı üretir. Genellikle ciddi immün yetmezliği olan hastalarda bu aşılardan kaçınılır. Zayıflatılmış aşılar, vücudun aşının koruduğu spesifik patojene yanıt olarak antikorlar ve hafıza bağışıklık hücreleri oluşturmasını teşvik ederek işlev görür. Canlı zayıflatılmış aşıların yaygın örnekleri kızamık, kabakulak, kızamıkçık, sarıhumma ve bazı grip aşılarıdır.

Zayıflatılmış aşılar çeşitli şekillerde uygulanabilir:

• Enjeksiyonlar:
  • Deri altı (örneğin kızamık, kabakulak ve kızamıkçık aşısı, su çiçeği aşısı, sarıhumma aşısı )
  • İntradermal (örneğin tüberküloz aşısı, çiçek aşısı)
• Mukozal:
  • Nazal (örn. canlı zayıflatılmış influenza aşısı)
  • Oral (örneğin oral çocuk felci aşısı, rekombinant canlı zayıflatılmış kolera aşısı, oral tifo aşısı, oral rotavirüs aşısı)

Oral aşılar veya subkutan/intramüsküler enjeksiyon 12 aydan büyük bireyler içindir. Canlı zayıflatılmış aşılar, 6 haftada yapılan rotavirüs aşısı hariç, 9 aydan küçük bebekler için endike değildir.

Aşılar, patojene özgü CD8+ ve CD4+ T lenfositleri gibi hücrelerin veya antikorlar gibi moleküllerin oluşumunu teşvik ederek işlev görür. Hücreler ve moleküller, enfekte hücreleri öldürerek veya interlökinler üreterek enfeksiyonu önleyebilir veya azaltabilir. Uyarılan spesifik efektörler aşıya bağlı olarak farklı olabilir. Canlı zayıflatılmış aşılar CD8+ sitotoksik T lenfositlerinin ve T'ye bağlı antikor yanıtlarının üretimine yardımcı olma eğilimindedir. Bir aşı sadece vücut bu hücrelerin popülasyonunu koruduğu sürece etkilidir.

Zayıflatılmış aşılar patojenlerin (virüs veya bakteri) "zayıflatılmış" versiyonlarıdır. Vücutta zarar veya hastalığa neden olamayacak şekilde modifiye edilmişlerdir ancak yine de bağışıklık sistemini harekete geçirebilirler. Bu tür aşılar, adaptif bağışıklık sisteminin hem hücresel hem de humoral bağışıklık tepkilerini aktive ederek çalışır. Bir kişi aşıyı ağızdan veya enjeksiyon yoluyla aldığında, antikor yapımına yardımcı olan B hücreleri iki şekilde aktive olur: T hücresine bağımlı ve T hücresinden bağımsız.

B hücrelerinin T hücresine bağlı aktivasyonunda, B hücreleri ilk olarak antijeni MHCII reseptörleri üzerinde tanır ve sunar. T hücreleri daha sonra bu sunumu tanıyabilir ve B hücresine bağlanarak klonal çoğalmaya neden olabilir. Bu aynı zamanda IgM ve plazma hücrelerinin üretiminin yanı sıra immünoglobulin değişimine de yardımcı olur. Öte yandan, B hücrelerinin T hücresinden bağımsız aktivasyonu protein olmayan antijenlere bağlıdır. Bu da IgM antikorlarının üretilmesine yol açabilir. Hafıza öldürücü T hücrelerinin yanı sıra bir B hücresi yanıtı üretebilmek, güçlü bir bağışıklık oluşturmaya yardımcı olan zayıflatılmış virüs aşılarının temel bir özelliğidir.

Canlı zayıflatılmış aşılar güvenlidir ve uzun süreli güçlü ve etkili bir bağışıklık tepkisini uyarır. Patojenler zayıflatılmış olduğundan, patojenlerin patojenik formlarına geri dönmeleri ve daha sonra hastalığa neden olmaları son derece nadirdir. Ayrıca, DSÖ tarafından önerilen beş canlı zayıflatılmış aşıda (tüberküloz, oral polio, kızamık, rotavirüs ve sarı humma) ciddi advers reaksiyonlar son derece nadirdir.

Bağışıklık sistemi ciddi şekilde zayıflamış bireyler (örn. HIV enfeksiyonu, kemoterapi, bağışıklık sistemini baskılayıcı tedavi, lenfoma, lösemi, kombine immün yetmezlikler) yeterli ve güvenli bir bağışıklık yanıtı üretemeyebilecekleri için tipik olarak canlı zayıflatılmış aşıları almamalıdır. Bağışıklık yetmezliği olan bireylerin ev temaslıları, oral polio aşısı istisna olmak üzere, enfeksiyon bulaşma riskinde artış olmadığından zayıflatılmış aşıların çoğunu almaya devam edebilirler.

Önlem olarak, canlı zayıflatılmış aşılar genellikle hamilelik sırasında uygulanmaz. Bunun nedeni anne ve fetüs arasında virüs bulaşma riskidir. Özellikle suçiçeği ve sarıhumma aşılarının fetüsler ve emzirilen bebekler üzerinde olumsuz etkileri olduğu gösterilmiştir.

Bazı canlı zayıflatılmış aşıların uygulama yollarına bağlı olarak ek yaygın, hafif yan etkileri vardır. Örneğin, canlı zayıflatılmış influenza aşısı nazal yoldan verilir ve burun tıkanıklığı ile ilişkilidir.

İnaktif aşılarla karşılaştırıldığında, canlı zayıflatılmış aşılar, soğuk zincir sırasında sıkı koşullar altında tutulmaları ve dikkatlice hazırlanmaları (örneğin, sulandırma sırasında) gerektiğinden, bağışıklama hatalarına daha yatkındır.

Aşı geliştirme tarihi, 18. yüzyılın sonlarında Edward Jenner tarafından çiçek aşısının yaratılmasıyla başlamıştır. Jenner, bir insana bir hayvan çiçek virüsü inokülasyonunun, insanlık tarihinin en yıkıcı hastalıklarından biri olarak kabul edilen çiçek hastalığına karşı bağışıklık kazandıracağını keşfetmiştir. Orijinal çiçek aşısı, canlı doğası nedeniyle bazen zayıflatılmış bir aşı olarak kabul edilse de doğrudan çiçek hastalığından türetilmediği için tam anlamıyla zayıflatılmış değildi. Bunun yerine, ilgili ve daha hafif olan inek çiçeği hastalığına dayanıyordu. Hastalıkların yapay olarak zayıflatılabileceğinin keşfi 19. yüzyılın sonlarında Louis Pasteur'ün zayıflatılmış bir tavuk kolerası türü elde etmesiyle gerçekleşti. Pasteur bu bilgiyi zayıflatılmış bir şarbon aşısı geliştirmek ve halka açık bir deneyde etkinliğini göstermek için uyguladı. İlk kuduz aşısı daha sonra Pasteur ve Emile Roux tarafından virüsün tavşanlarda büyütülmesi ve etkilenen sinir dokusunun kurutulmasıyla üretilmiştir.

Bir virüsü yapay ortamda tekrar tekrar yetiştirme ve daha az virülan suşları izole etme tekniği, 20. yüzyılın başlarında BCG aşısı adı verilen zayıflatılmış bir tüberküloz aşısı geliştiren Albert Calmette ve Camille Guérin tarafından öncülük edilmiştir. Bu teknik daha sonra, önce Sellards ve Laigret, ardından da Theiler ve Smith tarafından sarıhumma aşısı geliştirilirken birkaç ekip tarafından kullanılmıştır. Theiler ve Smith tarafından geliştirilen aşının son derece başarılı olduğu kanıtlanmış ve diğer birçok aşı için tavsiye edilen uygulamaların ve düzenlemelerin oluşturulmasına yardımcı olmuştur. Bunlar arasında virüslerin hayvanlar yerine birincil doku kültüründe (örneğin civciv embriyoları) büyütülmesi ve türetilmiş virüsler yerine orijinal zayıflatılmış virüsleri kullanan tohum stok sisteminin kullanılması (aşı geliştirmedeki varyansı azaltmak ve yan etki olasılığını azaltmak için yapılmıştır) yer almaktadır. 20. yüzyılın ortalarında Sabin, Hilleman ve Enders gibi birçok önde gelen virologun çalışmalarına ve çocuk felci, kızamık, kabakulak ve kızamıkçığa karşı olanlar gibi birçok başarılı zayıflatılmış aşının piyasaya sürülmesine tanık olunmuştur.