Nurizade Ziya Songülen (9 Eylül 1886, İstanbul - 21 Ağustos 1936, İstanbul), Şevkipaşazade Ayetullah ve Necip Okaner ile birlikte Fenerbahçe Spor Kulübü'nü kuran üç kişiden biridir. Kulübün ilk başkanı ve 1 numaralı üyesidir.
| Ziya Songülen | |
|---|---|
 | |
| 1. Fenerbahçe Spor Kulübü Başkanı (1) | |
| Görev süresi 1907-1908 | |
| Yerine gelen | Ayetullah Bey |
| Kişisel bilgiler | |
| Doğum | Nurizade Mehmed Ziya 9 Eylül 1886 İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu |
| Ölüm | 21 Ağustos 1936 (49 yaşında) İstanbul, Türkiye |
| Defin yeri | Aşiyan Mezarlığı, İstanbul |
| Evlilik(ler) | Erna Valentin Meyer (Müslüman olduktan sonra Esma Songülen) |
| İlişkiler | Mehmed Nuri Paşa (Dedesi) Âsım Mehmed Paşa (Dedesi) Saliha Sultan (Büyükannesi) Server Paşa (Dedesi) |
| Çocuk(lar) | Azize Çelikbaş Güzel Halit Asım Server Songülen |
| Bitirdiği okul | Saint-Joseph Fransız Lisesi |
| Mesleği | Düyûn-ı Umûmiye memuru, Yüksek mühendis, Sporcu ve Spor kulübü yöneticisi |
Yaşamı
İlk yılları ve ailesi
Mehmed Ziya Bey, 9 Eylül 1886 yılında İstanbul'da dünyaya gelmiştir. Anne tarafından Osmanoğlu Ailesi üyesidir; annesi Azize Hanım, Sultan II. Mahmud'un kızı olan Saliha Sultan'ın 1. kuşak torunudur.
Ailesi ileri görüşlü, modern ve eğitimli olan Ziya Bey, Hariciye Nazırı olan büyük dedesi Mehmed Nuri Efendi başta olmak üzere; Damat Gürcü Halil Rifat Paşa, dedeleri Server Paşa ve Asım Paşa ile babası Suad Bey; Sadrazamlık, Kaptan-ı Deryalık, Valilik, Şura-yı Devlet Başkanlığı, Şehreminilik, Adliye Nazırlığı, Hariciye Nazırlığı, Büyükelçilik gibi devlet vazifelerinde bulunmuşlardır.
Eğitimi
Ağırlıklı olarak Hariciye Nazırlığı ve devleti yurt dışında temsil etme görevlerinde bulunan aileye mensup olan Suad Bey ve Azize Hanım, kendi aile büyüklerinden gördükleri gelenekle, oğulları Ziya'nın çok iyi eğitim almasını sağlıyordu. Ziya Bey, Saint Joseph Koleji'nde eğitimine devam eder.
Saint-Joseph Fransız Koleji'nden 1903 yılında mezun olmasının ardından yüksek tahsil için İngiltere’ye gitmiş ve yüksek inşaiye mühendisi olduktan sonra İstanbul’a dönmüştür. İngilizceye ve Fransızcaya ileri derecede hâkim olması, saraya yakın köklü bir Osmanlı ailesine mensup olması, ailesinin yurt içi ve yurt dışında geniş diplomatik ve dost çevresine sahip olması ve almış olduğu iyi eğitimi nedeni ile Düyun-u Umumiye'de vazife alır.
Fenerbahçe‘nin kuruluşuna giden süreç
İngiltere'deki yüksek tahsil dönemlerinde futbolu ilk kez burada gördü ve takip etti. Tahsilinin ardından İstanbul'a dönüşünde bir futbol takımı kurmak isteğiyle ilk olarak Saint Joseph Fransız Koleji'nden edebiyat muallimi olan Enver Yetiker ile temasa geçti. Bu görüşmeler neticesiyle 1907 yılı baharında Modalı arkadaşlarıyla Fenerbahçe'yi kurdu. Kulübün ilk yıllarında hem aktif olarak defans mevkiinde (daha çok defansın solunda) futbol oynamış hem de tüm masraflarını koşulsuz olarak bizatihi karşılamış ve Fenerbahçe'nin sarı-beyaz renkte olan ilk formalarını İngiltere'den getirtmiştir.
İngiltere'de eğitim gördüğü yıllarda, buradaki futbol kulüplerine bestelenen marşlardan etkilenen Ziya Bey, sipariş üzerine marşlar besteleyen Osmanlı vatandaşı müzisyen Krikor Sinanyan ile anlaşmış ve 1908 tarihinde kayıtlara geçen, notasyonu günümüze kadar ulaşmış olan bu marşı, Fenerbahçe'ye armağan etmiştir. Bahsi geçen bu marş, Türk futbol tarihinde bir takıma bestelenmiş ilk marştır.
Arkadaşları Ayetullah Bey ve Necip Bey ile birlikte futbol takımı kurduklarında: "Ziya Bey 21, Ayetullah Bey 19, Necip Bey ise henüz 17 yaşındadır." Kulübün, kuruluş ve etkinliğe geçiş dönemlerinde tüm maddi ihtiyaçlarını bizzat kendisi üstlendi.
Ziya Bey, II. Meşrutiyet öncesi oynanmasının yasak olduğu futbolun, Osmanlı topraklarında gelişmesi saikiyle bir inisiyatif alıp, tüm mesaisinin yalnızca Fenerbahçe Kulübü'ne münhasır olmaması adına; aralarında II. Abdülhamit'in doktoru Cemil Topuzlu'nun da bulunduğu birkaç arkadaşıyla beraber dönemin Futbol Birliği (Lig) işlevini gören “Union Club” idaresini kurdu ve bu nedenle de Fenerbahçe Başkanlığı görevini 1908 yılı sonlarına doğru Ayetullah Bey’e devretti. 1908 sonlarında arkadaşlarıyla birlikte kurduğu bu iştirak sonucunda Fenerbahçe, 1908-1909 sezonunda ilk kez İstanbul Futbol Ligi’ne katıldı. 1909 yılında kulüp başkanı olarak 1909 Fenerbahçe Marşı'nı Ermeni bestekar Krikor Sinanyan'a besteletti. Bu marş Fenerbahçe'nin ve Türk Spor Tarihinin ilk Marşı olarak kayıtlara geçti. Ziya Bey, 1910 döneminde Fenerbahçe’den istifa etti.
Union Club'ın kuruluşundan bir süre sonra Fenerbahçe'ye dönse de; bu sefer de kendisine kulüp içerisinde aktif olarak görev verilmemiştir.
Son Osmanlı yılları, Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyetin kuruluşu dönemleri
Ziya Bey açık renk saçlı, mavi gözlü, oldukça uzun boyu (1.95 - 2.00 m) ve iri yapısı dolayısıyla, arkadaşları arasında “Fil Ziya” lakabıyla anılmıştır. "Nurizade" namı ise; Tanzimat dönemi Hariciye nazırı olan dedesi Mehmed Nuri Efendi’den kaynaklanmaktadır.
Memuriyeti sıralarında Viyana'ya müfettiş olarak gittiği 1918 yılında tanıştığı konservatuvar mezunu, piyanist Erna Valentin Meyer ile evlenmiştir. Erna Valentin Meyer, Ziya Bey'in ölümünden sonra eşinin yanına defnedilmeyi istediğinden ötürü Müslümanlığı kabul etmiş ve “Esma“ ismini almıştır. Nurizade Ziya Bey, İstiklâl Harbi'nde; Kuvâ-yi Milliye ordularına bir takım finansman sağlaması nedeniyle, o dönemlerde Mustafa Kemal Paşa'nın sempatisini ve dostluğunu kazanmış bir isimdir. Hatta, Cumhuriyet'in ilan edilmesinin ardından Mustafa Kemal Paşa tarafından Ziya Bey'in siyasi gerekçelerle İstanbul'dan Ankara'ya geçip ikamet etmesi talep edilmiştir. Mustafa Kemal Paşa, Ziya ve Esma Songülen çiftini Ankara'daki evinde ziyaret ettiği sırada kendisine servis yapılırken kullanılan yeşil, altın yaldızlı Limoges fincan takımını çok beğenmiş, Ziya ve Esma (Erna) çifti de jest yaparak bu fincan takımını kendisine hediye etmiştir. Bu fincan takımı uzun yıllar Çankaya Köşkü'nde sergilenmiştir. Ziya Bey, aynı zamanda Türkiye'nin ilk seyahat acentesi olan NATTA'nın da kurucusudur. Felç hastalığı geçirdikten hemen sonra İstanbul Alman Hastanesi'ne yatırılan Ziya Bey, 1 sene kadar bu hastanede tedavi görmüştür. Tedavisinin ardından, bugünkü adı Kont Ostrolog Yalısı olan dedesine ait Server Paşa Yalısı'nı İngiliz bir mimara düzenlettirmiş ve burada inzivaya çekilmiştir. Ayrıca Ziya Bey'in bir dönem ikamet ettiği, babası Suad Bey'e ait Heybeliada'daki köşk ise; vefatından sonra İsmet İnönü ve ailesine satılmıştır. Ziya Bey, bir Osmanlı olarak doğmuş, Atatürk’le dostluk etmiş, Lozan ve kâtip sıfatıyla Londra Konferansı'na katılmış, cumhuriyetin kuruluşuna destek vermiş ve kuruluşuna şahit olmuştur. O devirde bu işlere vermiş olduğu desteği kanıtlayacak evraklar, Atatürk ile olan yazışmalar, Ziya Bey’in ölümüyle ekonomik krize giren ailenin elinden, çocuklarının eğitiminin devlet tarafından sağlanacağı gerekçesiyle, Celal Bayar Hükûmeti tarafından alınmış ve bir daha geri verilmemiştir.
Ziya Songülen, 21 Ağustos 1936'da 49 yaşındayken daha önce geçirdiği felç hastalığına bağlı beyin kanaması sonucu hayata veda etmiştir. Kabri, Aşiyan Mezarlığı'ndadır.
Mirası ve hatırası
Fenerbahçe'nin 100. kuruluş yıldönümü olan 2006-07 sezonunda, kulüpte simgeleşmiş bütün kişilerin görseline yer verilen 100. yıl formasında, başta Ziya Songülen olmak üzere kulübün kurucularının fotoğraflarına yer verilmiştir. 22 Aralık 2017 tarihinde kulübün 110. yılı anısına; Fenerbahçe yöneticileri, Ziya Songülen'in Aşiyan Mezarlığı'nda bulunan kabrine yaptırdığı anıtın açılış törenini gerçekleştirmiştir.
Notlar
- ^ Doğum adı, Mehmed Ziya'dır. Bu isim, 1830'lu yıllarda Osmanlı bürokratı olarak hizmet vermiş olan büyük dedesi Mehmed Nuri Efendi'den gelmektedir.
- ^ Ziya Bey, ayaktaki kişilerden soldan dördüncüsüdür. Bu fotoğraftaki maç, 8 Kasım 1908 tarihinde HMS Barham 18 Ağustos 2025 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. mürettebatı futbol takımı ile oynanan 1908-09 İstanbul Futbol Ligi’ne ait maçtır. Bu fotoğraf ve maçın haberi, Musavver Muhit isimli dönemin gazetesinde 31 Aralık 1908 tarihinde yayımlanmıştır