Destek
Ücretsiz İndirme ve Bilgi Platformu

Tek çenekliler (Liliopsida), monokotiller (ya da monokotiledon), çoğunlukla tek yıllık, palmiyeler haricindeki otsu bitkileri kapsayan çiçekli bitkiler sınıfıdı

Tek çenekliler

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Tek çenekliler
Yaşadığı dönem aralığı: 145-0 myö
Kretase-Günümüz 
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N
Buğday – ekonomik açıdan önemli bir tek çenekli
Biyolojik sınıflandırma Bu sınıflandırmayı düzenle
Âlem: Plantae
Şube: Tracheophyta
Klad: Angiosperms
Klad: Monocots
Tip cins
Lilium
L.
Takımlar
  • alismatid monocots
  • Acorales
  • Alismatales
  • lilioid monocots
  • Asparagales
  • Dioscoreales
  • Liliales
  • Pandanales
  • Petrosaviales
  • commelinid monocots
  • Arecales
  • Commelinales
  • Poales
  • Zingiberales
Sinonimler
  • Alternifoliae Bessey
  • Endogenae DC.
  • Lilianae Takht.
  • Liliatae Cronquist, Takht. & W.Zimm.
  • Liliidae Takht.
  • Liliopsida Batsch
  • Monocotyleae Eichler
  • Monocotyledoneae E.Morren ex Mez
  • Monocotyledones

Tek çenekliler (Liliopsida), monokotiller (ya da monokotiledon), çoğunlukla tek yıllık, palmiyeler haricindeki otsu bitkileri kapsayan çiçekli bitkiler sınıfıdır.

Tohumlarında bir çenek bulunduğu için "bir çenekliler" olarak isimlendirilen, bir çenekliler; 50.000 ve 60.000 arası (IUCN 21 Nisan 2006 tarihinde Wayback Machine sitesinde . sistemine göre) 59,300 bitki türünü kapsarlar. Bu gruptaki en büyük familya, yaklaşık yirmi bin tür sayısıyla orkidegillerdir. Ekonomik önemleri olan buğdaygiller, bu grubun en önemli familyası konumundadır. Diğer ekonomik önemi olan familyaları ise; palmiyegiller, muzgiller, zencefilgiller ve zambakgillerdir.

Bir çeneklilerin iletim demetleri genellikle dağınıktır. Kambiyum olmadığından normal sekonder kalınlaşma (enine büyüme) görülmez. Bu yüzden boyları uzun, gövdeleri incedir. Yaprakları genellikle ince uzun, paralel damarlı, kökleri saçaklıdır. Ana kök gelişimi erken durduğu için saçak kök sistemi bulunur. Çiçek parçaları genellikle üçlü olup, çiçek örtüsü çanak yaprak ve taç yaprak şeklinde farklılaşma göstermez.

Tek çenekliler ya da monokotiller, adından da anlaşılacağı gibi tohumlarında tek bir (mono-) kotiledon veya embriyonik yaprak içerir.

Sınıflandırma

Topraktan çıkan (solda) bir "bir çenekli" ve (sağda) bir "iki çenekli" bitki.

Tarihte Monokotiller şöyle isimlendirilmişledir:

  • Monocotyledoneae - "de Candolle" sistemi ve "Engler" sistemi.
  • Monocotyledonlar - "Bentham & Hooker" sistemi ve "Wettstein" sistemi
  • Sınıf: Liliopsida - "Takhtajan" sistemi ve Cronquist sistemi.
  • Alt sınıf: Liliidae - "Dahlgren" sistemi ve "Thorne" sistemi (1992).
  • Dal: Monokotiller - "APG sistemi", "APG II sistemi" ve "APG III sistemi"' ne göre.

Yukardaki bütün sistemler, bu grup için kendi taksonomilerini kullanırlar. Bir çenekliler, taksonomideki değişken konumuyla bilinirler.

Günümüzün moleküler çalışmaları, bir çeneklilerin akrabalık ilişkilerini açıklamaya yardımcı olmaktadır. APG III sistemi, bir çeneklileri bir takson olarak görmez, bunun yerine bu grubu monokotil dalına yerleştirir. Bu sisteme göre tek çenekliler; 11 takıma ve henüz herhangi bir takıma yerleştirilmemiş 1 familyaya ayrılırlar:

Cladogram 1: APG IV (2016) için kapalı tohumlularda tek çeneklilerin filojenik durumu

Cladogram 1: Phylogenetic position of the monocots within the angiosperms in APG IV (2016)
kapalı tohumlular

Amborellales

Nymphaeales

Austrobaileyales

magnoliids

Chloranthales

monocots

Ceratophyllales

ödikotlar (iki çenekliler)

basal angiosperms
core angiosperms

Cladogram 2: The phylogenetic composition of the monocots

Cladogram 2: The phylogenetic composition of the monocots
monocots 131
          

Acorales

Alismatales

122
          

Petrosaviales

120

Dioscoreales 115

Pandanales 91

Liliales 121

121

Asparagales 120

commelinids 118
          

Arecales

Poales

          

Zingiberales

Commelinales

Lilioid monocots
Alismatid monocots

Dal (klad): Monocots (Monokotiller) (Tek çenekliler)

  • Acorales Takımı Link
    • Acoraceae Martinov
  • Alismatales Takımı R.Br. ex Bercht. & J.Presl
    • §Alismataceae Vent. (Limnocharitaceae Takht. ex Cronquist'yi içine alır.)
    • Aponogetonaceae Planch.
    • Araceae Juss. (Yılanyastığıgiller)
    • Butomaceae Mirb.
    • Cymodoceaceae Vines
    • Hydrocharitaceae Juss.
    • Juncaginaceae Rich.
    • Posidoniaceae Vines
    • Potamogetonaceae Bercht. & J.Presl
    • Ruppiaceae Horan.
    • Scheuchzeriaceae F.Rudolphi
    • Tofieldiaceae Takht.
    • Zosteraceae Dumort.
  • Petrosaviales Takımı Takht.
    • Petrosaviaceae Hutch.
  • Dioscoreales Takımı R.Br.
    • Burmanniaceae Blume
    • Dioscoreaceae R.Br.
    • Nartheciaceae Fr. ex Bjurzon
  • Pandanales Takımı R.Br. ex Bercht. & J.Presl
    • Cyclanthaceae Poit. ex A.Rich.
    • Pandanaceae R.Br.
    • Stemonaceae Caruel
    • Triuridaceae Gardner
    • Velloziaceae J.Agardh
  • Liliales TakımıPerleb
    • §Alstroemeriaceae Dumort. (Luzuriagaceae Lotsy'yi içine alır.)
    • Campynemataceae Dumort.
    • Colchicaceae DC.
    • Corsiaceae Becc.
    • Liliaceae Juss. (Zambakgiller)
    • Melanthiaceae Batsch ex Borkh.
    • *Petermanniaceae Hutch.
    • Philesiaceae Dumort.
    • Ripogonaceae Conran & Clifford
    • Smilacaceae Vent.
  • Asparagales Takımı Link
    • $Amaryllidaceae J.St.-Hil. (Nergisgiller) (Agapanthaceae F.Voigt ve Alliaceae Borkh. (Soğangiller)'i içine alır.)
    • $Asparagaceae Juss. (Agavaceae Dumort. (Sabırgiller veya Agavgiller), Aphyllanthaceae Burnett, Hesperocallidaceae Traub, Hyacinthaceae Batsch ex Borkh., Laxmanniaceae Bubani, Ruscaceae M.Roem., Themidaceae Salisb.'yi içine alır.)
    • Asteliaceae Dumort.
    • Blandfordiaceae R.Dahlgren & Clifford
    • Boryaceae M.W.Chase, Rudall & Conran
    • Doryanthaceae R.Dahlgren & Clifford
    • Hypoxidaceae R.Br.
    • Iridaceae Juss. (Süsengiller)
    • Ixioliriaceae Nakai
    • Lanariaceae R.Dahlgren & A.E.van Wyk
    • Orchidaceae Juss. (Salepgiller veya Orkidegiller)
    • Tecophilaeaceae Leyb.
    • $Xanthorrhoeaceae Dumort. (Asphodelaceae Juss. ve Hemerocallidaceae R.Br.'yi içine alır.)
    • Xeronemataceae M.W.Chase, Rudall & M.F.Fay

Dal (klad): Commelinids (Kommelinidler)

  • Dasypogonaceae Familyası Dumort. (Bir takım içinde yer verilmemiştir)
  • Arecales Takımı Bromhead
    • Arecaceae Bercht. & J.Presl (Palmiyegiller)
  • Commelinales Takımı Mirb. ex Bercht. & J.Presl
    • Commelinaceae Mirb.
    • Haemodoraceae R.Br.
    • Hanguanaceae Airy Shaw
    • Philydraceae Link
    • Pontederiaceae Kunth
  • Poales Takımı Small
    • Anarthriaceae D.F.Cutler & Airy Shaw
    • Bromeliaceae Juss. (Ananasgiller)
    • Centrolepidaceae Endl.
    • Cyperaceae Juss. (Papirüsgiller)
    • Ecdeiocoleaceae D.F.Cutler & Airy Shaw
    • Eriocaulaceae Martinov
    • Flagellariaceae Dumort.
    • Joinvilleaceae Toml. & A.C.Sm.
    • Juncaceae Juss.
    • Mayacaceae Kunth
    • Poaceae Barnhart (Buğdaygiller)
    • Rapateaceae Dumort.
    • Restionaceae R.Br.
    • Thurniaceae Engl.
    • §Typhaceae Juss. (Sparganiaceae Hanin'yi içine alır.)
    • Xyridaceae C.Agardh
  • Zingiberales Takımı Griseb.
    • Cannaceae Juss.
    • Costaceae Nakai
    • Heliconiaceae Vines
    • Lowiaceae Ridl.
    • Marantaceae R.Br.
    • Musaceae Juss. (Muzgiller)
    • Strelitziaceae Hutch.
    • Zingiberaceae Martinov (Zencefilgiller)

Kullanımlar

Tek çenekliler ekonomik ve kültürel açıdan en önemli bitkiler arasındadır, tahıl taneleri ve nişastalı kök mahsulleri, palmiyeler, orkideler ve zambaklar dünyadaki temel besinlerin çoğunu oluştururken birçokları da inşaat malzemesi ve ilaç olarak kullanılır. Tek çeneklilerden olan otlar, bir hayvan ve insan gıdası kaynağı olarak çok büyük ekonomik öneme sahiptir ve üretilen biyokütle bakımından tarım türlerinin en büyük bileşenini oluşturmaktadır.

Notlar

  1. In 1964, Takhtajan proposed that classes including Monocotyledons, be formally named with the suffix -atae, so that the principle of typification resulted in Liliatae for monocotyledons. The proposal was formally described in 1966 by Cronquist, Takhtajan and Zimmermann, from which is derived the descriptor "liliates".
  2. Tropicos gives an earlier authority, J.H. Schaffn. 1911
  3. Cronquist attributes this term to De Candolle as DC. 1818 Syst. 1: 122

Bibliyografya

Books

Historical

Modern

Symposia

Chapters

Articles

Phylogenetics

APG

Websites and databases

  • Hahn, William J. (1997). . Tree of Life web project. 11 Kasım 2004 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Şubat 2017. 
  • Stevens, P.F. (2015) [2001], Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 11 Ocak 2017 tarihinde kaynağından 31 Ocak 2017  (see also Angiosperm Phylogeny Website)
  • Givnish, Thomas. . Monocot AToL Project. Madison: Department of Botany, University of Wisconsin. 14 Eylül 2006 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Mart 2017. 
  • CoL (2015). . ITIS. 19 Şubat 2004 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Şubat 2017. 
  • IUCN (2016). . International Union for Conservation of Nature and Natural Resources. 31 Ekim 2003 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Şubat 2017. 
  • . 2016. 22 Kasım 2005 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Ocak 2016. 
  • . Missouri Botanical Garden. 2015. 31 Mart 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Aralık 2015. 
  • . Plant Life Forms. 13 Ocak 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Şubat 2017. 
Üst