Çekya Česká republika (Çekçe) Çek Cumhuriyeti | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Bayrak  Arma | |||||||||
Slogan "Pravda vítězí" (Çekçe) "Gerçek galip gelir" | |||||||||
 | |||||||||
| Başkent ve en büyük şehir | Prag 50°05′K 14°28′D / 50.083°K 14.467°D | ||||||||
| Resmî dil(ler) | Çekçe | ||||||||
| Resmi olarak tanınan diller | Liste
| ||||||||
| Etnik gruplar (2011) |
| ||||||||
| Demonim | Çek | ||||||||
| Hükûmet | Üniter parlamenter cumhuriyet | ||||||||
| |||||||||
| Yasama organı | Parlamento | ||||||||
| Senato | |||||||||
• Alt meclis | Temsilciler Meclisi | ||||||||
| Tarihçe | |||||||||
| |||||||||
| Yüzölçümü | |||||||||
• Toplam | 78.866 km2 (116.) | ||||||||
• Su (%) | 2 | ||||||||
| Nüfus | |||||||||
• 2024 tahminî |  10,900,555 (85.) | ||||||||
• 2021 sayımı | 10,524,167 | ||||||||
• Yoğunluk | 133/km2 (91.) | ||||||||
| GSYİH (SAGP) | 2024 tahminî | ||||||||
• Toplam |  $619.881 milyar (46.) | ||||||||
• Kişi başına | $56,686 (38.) | ||||||||
| GSYİH (nominal) | 2024 tahminî | ||||||||
• Toplam |  $342.992 milyar (47.) | ||||||||
• Kişi başına | $31,365 (38.) | ||||||||
| Gini (2023) | ▼ 24.4 düşük | ||||||||
| İGE (2023) | 0.915 çok yüksek · 29. | ||||||||
| Para birimi | Çek Korunası (CZK) | ||||||||
| Zaman dilimi | UTC+1 (OAS) | ||||||||
• Yaz (YSU) | UTC+2 (OAYS) | ||||||||
| Trafik akışı | sağ | ||||||||
| Telefon kodu | 4202 | ||||||||
| İnternet alan adı | .cz1 | ||||||||
| |||||||||
Çekya (Çekçe: Česko), resmî adıyla Çek Cumhuriyeti (Çekçe: Česká republika ), Orta Avrupa'da denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Ülke güneyde Avusturya, batıda Almanya, kuzeydoğuda Polonya ve güneydoğuda Slovakya ile çevrilidir. Çek Cumhuriyeti, çoğunlukla ılıman karasal ve okyanus iklimine sahip, 78.871 kilometrekarelik (30.452 mil kare) bir alanı kaplayan tepelik bir araziye sahiptir. Başkent ve en büyük şehir Prag'dır; diğer önemli şehirler ve kentsel alanlar arasında Brno, Ostrava, Plzeň ve Liberec bulunur.
Bohemya Dükalığı, 9. yüzyılın sonlarında Büyük Moravya döneminde kurulmuştur. 1002 yılında Kutsal Roma İmparatorluğu'nun bir İmparatorluk Mülkü olarak resmen tanınmış ve 1198 yılında krallık haline gelmiştir. 1526'daki Mohaç Savaşı'ndan sonra, Bohemya Krallığı'nın tüm toprakları kademeli olarak Habsburg monarşisine entegre edilmiştir. Yaklaşık yüz yıl sonra, Protestan Bohemya İsyanı Otuz Yıl Savaşları'na yol açmıştır. Beyaz Dağ Savaşı'ndan sonra Habsburglar yönetimlerini pekiştirdiler. 1806'da Kutsal Roma İmparatorluğu'nun dağılmasıyla birlikte, taç toprakları Avusturya İmparatorluğu'nun bir parçası oldu.
19. yüzyıl boyunca Çek toprakları önemli ölçüde sanayileşme geçirdi. I. Dünya Savaşı'ndan sonra Avusturya-Macaristan'ın çöküşünün ardından, bölgenin büyük bir kısmı 1918'de Birinci Çekoslovak Cumhuriyeti'nin bir parçası oldu. Çekoslovakya, savaşlar arası dönemin tamamı boyunca parlamenter demokrasi olarak kalan Orta ve Doğu Avrupa'daki tek ülkeydi. 1938 Münih Anlaşması'ndan sonra Nazi Almanyası sistematik olarak Çek topraklarının kontrolünü ele geçirdi. Çekoslovakya 1945'te yeniden kuruldu ve üç yıl sonra, 1948'deki darbeyle Doğu Bloku komünist devleti oldu. Hükûmeti ve ekonomiyi liberalleştirme girişimleri, 1968'deki Prag Baharı sırasında Sovyet liderliğindeki işgalle bastırıldı. Kasım 1989'da Kadife Devrim, ülkedeki komünist yönetimi sona erdirdi ve demokrasiyi yeniden tesis etti. 31 Aralık 1992'de Çekoslovakya barışçıl bir şekilde dağıldı ve kurucu devletleri Çek Cumhuriyeti ve Slovakya bağımsız devletleri oldu.
Çek Cumhuriyeti, gelişmiş, yüksek gelirli sosyal piyasa ekonomisine sahip, üniter parlamenter bir cumhuriyet ve gelişmiş bir ülkedir. Avrupa sosyal modeline, evrensel sağlık hizmetine ve ücretsiz üniversite eğitimine sahip bir refah devletidir. İnsan Gelişme Endeksi'nde 32. sırada yer almaktadır. Çek Cumhuriyeti, Birleşmiş Milletler, NATO, Avrupa Birliği, OECD, AGİT, Avrupa Konseyi ve Vişegrad Grubu üyesidir.
Etimoloji
Ülkenin kısa adı, 3 Temmuz 2016'da alınan bir kararla resmen "Çekya" oldu. Prag yönetimi ülkenin yeni adının İngilizce, Fransızca, Almanca, Rusça, Arapça ve Çince karşılıklarını başta Birleşmiş Milletler olmak üzere tüm uluslararası kuruluşlara bildirdi. "Çek Cumhuriyeti" ise devletin resmî adı olarak hâlâ kullanılmaktadır.
Tarihçe
Günümüzdeki Çeklerin ataları 5. yüzyılda Karadeniz ve Karpat dağlarından kalkarak Orta Avrupa'ya göç etmiş Slavlardır. 8. yüzyılda bölgede Büyük Moravya Prensliği kurulmuştu. 874 yılında Çek kökenli I. Bořivoj, Hristiyanlığı kabul ederek Büyük Moravya Prensliği'nden bağımsızlığını ilân etti ve böylece ilk Bohemya devleti ortaya çıktı. I. Bořivoj'un kurduğu Přemysl Hanedanı, Bohemya'yı Orta Çağ'ın sonuna kadar yönetti. 1002'de resmen Kutsal Roma İmparatorluğu'na bağlı bir devlet olarak tanındı ve 1198'de I. Otakar'a kral unvanı verilmesiyle bir krallık haline geldi. Orta Avrupa'nın en güçlü devletlerinden biri olan Bohemya, Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu'nun bir parçasıydı.
Mezhep kavgalarından dolayı çıkan 15. yüzyıldaki Hussit Savaşları ve 17. yüzyıldaki Otuz Yıl Savaşları Bohemya halkına büyük zararlar verdi. 16. yüzyıldan itibaren bölge Habsburglar'ın yönetimi altına girdi. Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu zayıfladıkça Bohemya, önce Avusturya İmparatorluğu sonra da Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun bir parçası haline geldi.
Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, I. Dünya Savaşı sonunda yıkılınca 1918 yılında; Slovakya, Bohemya, Moravya, Silezya ve Karpat Rutenya birleşerek Çekoslovakya adında bir ülke haline geldi.
II. Dünya Savaşı başladıktan sonra Slovakya, Nazi Almanyası'yla anlaşarak Çekoslovakya'dan ayrıldı. 9 Mayıs 1945 tarihinde, Sovyetler Birliği ve Amerikan birlikleri ülkeye girerek ülkedeki Alman işgaline son verdiler. Çekoslovakya tekrar birleşti. 1948 yılında yönetim, komünistlerin eline geçti. Bu tarihten sonra Çekoslovakya, 41 yıl boyunca Doğu Bloku'nda yer aldı.
5 Ocak 1968 tarihinde iktidara gelen Alexander Dubček, siyasi bir liberalleşme dönemi başlattı. Ancak Prag Baharı adı verilen bu dönem, aynı yılın 20 Ağustos'unda Sovyetler Birliği ve Varşova Paktı müttefiklerinin (Romanya hariç) ülkeyi işgal etmesi ile sona erdi. Kasım 1989'da Çekoslovakya Kadife Devrimi adı verilen kansız bir devrimle kapitalizme dönüş yaptı. Çekoslovakya, 1 Ocak 1993 tarihinde barışçı bir biçimde Çek Cumhuriyeti ve Slovakya olmak üzere iki ülkeye ayrıldı. Her iki ülkede geniş çaplı ekonomik reformlar yapıldı. Çek Cumhuriyeti; 12 Mart 1999 tarihinde NATO'ya, 1 Mayıs 2004 tarihinde Avrupa Birliği'ne katıldı. Çek Cumhuriyeti, 21 Aralık 2007 tarihi itibarıyla Avrupa vize birliğine dahil edilmiştir.
İdari yapısı
2000 yılından beri Çek Cumhuriyeti, 13 vilâyet (Çekçe: kraje, tekil kraj) ve başkent Prag'dan oluşmaktadır. Her vilâyet, kendi meclisine (krajské zastupitelstvo) ve vâlisine (hejtman) sahiptir. Prag'da ise meclis ve başkanlık güçleri, şehir konseyi ve belediye başkanı tarafından yürütülür.
| Plaka kodu | İl adı Türkçe | İl adı Çekçe | İdari yer | Nüfus (2004 tahmini) | Nüfus (2011 tahmini) |
|---|---|---|---|---|---|
| A | Prag a | Hlavní město Praha | n/a | 1,170,571 | 1,268,796 |
| S | Merkez Bohemya ili | Středočeský kraj | Pragb | 1,144,071 | 1,289,211 |
| C | Güney Bohemya | Jihočeský kraj | České Budějovice | 625,712 | 628,336 |
| P | Plzeň | Plzeňský kraj | Pilsen | 549,618 | 570,401 |
| K | Karlovy Vary ili | Karlovarský kraj | Karlovy Vary | 304,588 | 808,961 |
| U | Ústí nad Labem | Ústecký kraj | Ústí nad Labem | 822,133 | 835,814 |
| L | Liberec ili | Liberecký kraj | Liberec | 427,563 | 432,439 |
| H | Hradec Králové ili | Královéhradecký kraj | Hradec Králové | 547,296 | 547,916 |
| E | Pardubice ili | Pardubický kraj | Pardubice | 505,285 | 511,627 |
| M | Olomouc ili | Olomoucký kraj | Olomouc | 635,126 | 628,427 |
| T | Moravya-Silezya ili | Moravskoslezský kraj | Ostrava | 1,257,554 | 1,205,834 |
| B | Güney Moravya ili | Jihomoravský kraj | Brno | 1,123,201 | 1,163,508 |
| Z | Zlín | Zlínský kraj | Zlín | 590,706 | 579,944 |
| J | Vysočina | Kraj Vysočina | Jihlava | 517,153 | 505,565 |
a Başkent.
b Devlet dairesi yeri.
Çek Cumhuriyeti, çok partili parlamenter sistem ile idâre edilmektedir. Temsilciler meclisinde 200, senatoda 81 vekil bulunmaktadır.
1993'ten 2012'ye kadar cumhurbaşkanı 5 yıllığına meclis tarafından seçiliyor ve en fazla iki dönem görev yapabiliyordu. 2013 yılında ise cumhurbaşkanı doğrudan halk tarafından seçilmiştir. Miloš Zeman doğrudan seçilen ilk cumhurbaşkanı oldu.
Hükûmet, temsilciler meclisine karşı sorumludur. Ülkede %5 seçim barajı uygulanmaktadır. Temsilciler meclisi üyeleri dört yıllık bir dönem için seçilmektedir. 14 idari seçim bölgesi bulunmaktadır.
Ordu
Çek Silahlı Kuvvetleri, Çek Kara Kuvvetleri, Çek Hava Kuvvetleri ve özel destek birimlerinden oluşur. Silahlı kuvvetler, Savunma Bakanlığı tarafından yönetilmektedir. Çek Cumhuriyeti cumhurbaşkanı, silahlı kuvvetlerin başkomutanıdır. 2004 yılında ordu tamamen profesyonel bir kuruma dönüştü ve zorunlu askerlik kaldırıldı. Çek Cumhuriyeti, 12 Mart 1999 tarihinden beri NATO üyesidir. Ülke GSYİH'sinin %1,8'ini askerî harcamalara ayırmaktadır.
Ekonomi
2017 yılı itibarıyla, Çekya'da kişi başına düşen SAGP bakımından GSYİH, 35.223 ABD doları (İsrail, İtalya veya Slovenya'ya benzer şekilde) ve nominal değerde 20.152 ABD dolarıdır. Kasım 2018 itibarıyla Çekya'daki işsizlik oranı Avrupa Birliği içinde %1,9 oranıyla en düşüktü ve Çekya, yoksulluk bakımından OECD üyeleri arasında Danimarka'dan sonra ikinci en düşük orana sahipti. Çekya; hem Ekonomik Özgürlük Endeksi'nde (Norveç'in ardından) hem de Küresel Yenilikçilik Endeksi'nde (Avustralya'nın ardından) 24. sırada, Küresel Rekabet Raporu'nda 29. sırada, İş Yapılma Kolaylığı Endeksi'nde 30. ve Küresel Ticaret Etkinleştirme Raporu'nda (Kanada'nın ardından) 25. sırada yer almaktadır. Hem dış satımda hem de dış alımda, en büyük ticaret ortağı Almanya başta olmak üzere genel olarak ticaret ortakları Avrupa Birliği'nin üyeleridir.
Çekya, çeşitlendirilmiş bir ekonomi görünümü sergileyerek 2016 'Ekonomik Bileşim Endeksi'nde 10. sırada yer almıştır. Ülkede ekonominin %60'lık dilimini hizmetler, %37,5'lik dilimini endüstri ve %2,5'lik dilimini de tarım iş kolu oluşturmaktadır. Başlıca endüstri girdisi; yüksek teknoloji mühendisliği, elektronik, otomotiv ve makine yapımı, çelik üretimi, ulaşım ekipmanları üretimi, kimyasal ürün üretimi ve ilaç üretiminden sağlanmaktadır. Başlıca servisler; Araştırma ve Geliştirme, ICT ve Yazılım Geliştirme, Nanoteknoloji ve diğerleri arasında da Biyoteknoloji gibi Yaşam Bilimleri dallarından oluşmaktadır. Başlıca tarım ürünleri tahıllar, bitkisel yağlar ve şerbetçi otudur. En büyük Çek şirketleri; Skoda Auto, RWE Supply Trading ve Unipetrol'dur.
Çekya'da şirketler için kurumlar vergisi oranı %19 ve kişisel gelir vergisi oranı %15-23 arasında değişmektedir.
Coğrafya
Çek Cumhuriyeti 51°'nin kuzeyinde bulunan küçük bir bölge dışında 48° ile 51° K enlemlerinde ve 12° ile 19° D boylamlarında yer almaktadır.
Ülkedeki yeryüzü şekilleri bölgesine göre değişmektedir. Batıdaki Bohemya'da genelde yüksek olmayan dağlar tarafından çevrelenen nehir havzaları, tepeler ve platolar bulunur. Ülkenin doğusundaki Moravya ise dağlıktır.
Demografi
| Çek Cumhuriyeti Nüfusu | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Yıl | Toplam | Artış | Yıl | Toplam | Artış |
| 1857 | 7.016.531 | - | 1950 | 8.896.133 | %-16.7 |
| 1869 | 7.617.230 | %8,6 | 1961 | 9.571.531 | %7,6 |
| 1880 | 8.222.013 | %7,9 | 1970 | 9.807.697 | %2,5 |
| 1890 | 8.665.421 | %5,4 | 1980 | 10.291.927 | %4,9 |
| 1900 | 9.372.214 | %8,2 | 1991 | 10.302.215 | %0,1 |
| 1910 | 10.078.637 | %7,5 | 2001 | 10.230.060 | %-0,7 |
| 1921 | 10.009.587 | %-0,7 | 2011 | 10.436.560 | %2,0 |
| 1930 | 10.674.386 | %6,6 | 2016 | 10.572.427 | %1,3 |
Çek Cumhuriyeti nüfusunun %94,2'si Çekler'den oluşur. Küçük azınlık olarak Slovaklar (%1,9) ve Almanlar (%0,4) vardır. Ayrıca ülkede bir miktar Polonyalı da yaşar. Nüfusun büyük çoğunluğu şehirlerde yaşar. Nüfusun en yoğun olduğu yerler başkent Prag ile Pilsen, Brno ve Ostrava'dır. Çek İstatistik Ofisi'ne göre, 2021 yılı itibarıyla ülke genelinde toplam 4000 kişiden fazla Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı yaşamaktadır.
| Çekya büyük şehir ve merkezleri Çek İstatistik Ofisi | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sıra | Şehir adı | İl | Nüfus | Sıra | Şehir ismi | İl | Nüfus | ||
Prag
| 1 | Prag | Prag | 1.313.508 | 11 | Zlín | Zlín | 75.112 | Ostrava
|
| 2 | Brno | Güney Moravya | 377.440 | 12 | Havířov | Moravya-Silezya | 75.049 | ||
| 3 | Ostrava | Moravya-Silezya | 294.200 | 13 | Kladno | Merkez Bohemya | 68.552 | ||
| 4 | Pilsen | Plzeň | 169.033 | 14 | Most | Ústí nad Labem | 67.089 | ||
| 5 | Liberec | Liberec | 102.562 | 15 | Opava | Moravya-Silezya | 57.772 | ||
| 6 | Olomouc | Olomouc | 100.378 | 16 | Frýdek-Místek | Moravya-Silezya | 56.945 | ||
| 7 | Ústí nad Labem | Ústí nad Labem | 93.409 | 17 | Karvina | Moravya-Silezya | 55.985 | ||
| 8 | České Budějovice | Güney Bohemya | 93.285 | 18 | Jihlava | Vysočina | 50.521 | ||
| 9 | Hradec Králové | Hradec Králové | 92.808 | 19 | Teplice | Ústí nad Labem | 50.079 | ||
| 10 | Pardubice | Pardubice | 89.693 | 20 | Děčín | Ústí nad Labem | 49.833 | ||
Din
Çek Cumhuriyeti AB'de Estonya'dan sonra en büyük ateist nüfusu barındıran ülkedir. Nüfusun %60'ının dinî inancı yoktur. Günümüzde kullanılmayan bazı kilise ve manastırlar konser salonu, müze olarak hizmet vermektedir.
2021 nüfus sayımına göre nüfusun % 9.3'ü Katoliktir. Bu oran 1921'de % 82.1 Katolik, % 9 Protestan şeklindeydi. Ülkede Ortodoks bir azınlık da yaşar.
Galeri
- Prag, Çek Cumhuriyeti başkenti
- Prag Kalesi
- "Merkezi Bohemya Bölgesi"nde 1348'de V. Charles tarafından kurulan
- Tábor, "Güney Bohemya Bölgesi"'nde bir kasaba, 1420'de "Hussite"lar tarafından kurulmuş Karlštejn Şatosu
- Český Krumlov
- Děvičky Şatosu harabeleri Nové Mlýny Baraj gölü yakınlarında
- Sněžka, Çek Cumhuriyeti'nin en yüksek dağı
- Kutná Hora'da St. Barbara Kilisesi
- Çek Cumhuriyeti'nin eski Moravya bölgesinde Vlčnov'da folklorik halk giysileri
- Telč, güney Moravya'da bir kasaba
- Český Šternberk Kalesi
- Třeboň - Masaryk Meydanı
- Červená Lhota şatosu
- Çek askerleri
Ayrıca bakınız
- Çekya tarihi
- Çekya'da LGBT hakları
- Çekya
- 1993'te kurulan bölgeler ve ülkeler