Orkney Kontluğu

Orkney Kontluğu Orkneyjar / Norðreyjar (Eski Norsça)
y. 872-1231 y. 1236-1472
Tür	Norveç Krallığı'na bağımlı toprak
Başkent	Kirkwall
Yaygın dil(ler)	Nornca Eski Norsça
Dinler	Eski İskandinav dini Hristiyanlık
Tarihî dönem	Orta Çağ
Öncüller Ardıllar Piktler İskoçya Krallığı

Orkney Kontluğu, 9. yüzyıldan 1472 yılına kadar Orkney kontları (İngilizce: earl, Eski Norsça: jarl) tarafından yönetilen bir kontluktu.

Viking Çağı'nda İskandinavya'dan gelen Viking akıncıları ve yerleşimciler tarafından kuruldu. 9. ve 10. yüzyıllarda Orkney ve Shetland'dan oluşan Kuzey Adalarını kapsadığı gibi Britanya anakarasındaki Caithness ve Sutherland bölgelerini de içine alıyordu. Kontluk, 1472 yılında İskoçya Krallığı'nın bir parçası hâline gelene kadar Norveç Krallığı'na bağlı kaldı.

Orkney ve Shetland'dan oluşan Kuzey Adaları, Britanya'nın en kuzey ucunun açıklarında yer alır. Demir Çağı'nda bu adalar Pikt Krallığı'nın egemenliği altındaydı. Ancak MS 8. yüzyılın sonlarından itibaren İskandinavya'dan gelen Vikingler adalara yerleşmeye başladı ve zamanla Piktlerin yerini aldı. Bunun nasıl gerçekleştiği ise tartışmalıdır; bazı tarihçiler bunun büyük ölçüde barışçıl bir süreç olduğunu düşünürken, bazıları köleleştirme ve hatta soykırımın yaşandığını ileri sürmektedir.

8.yüzyılın sonları ile 9. yüzyılın başlarında Orkney ve Shetland'a önemli sayıda Nors yerleşimci geldi. Vikingler bu adaları, Norveç'e ve İskoçya anakarasının kıyılarına düzenledikleri akınların üssü hâline getirdiler. Rivayete göre Norveç Kralı I. Harald, 875 yılında Kuzey Adaları'nı kendi yönetimine kattı. Ancak bu anlatının yer aldığı Orkneyinga Destanı'nın daha sonraki dönem olaylarından, özellikle de III. Magnus'un seferlerinden etkilenmiş olabileceği düşünülmektedir. Bu nedenle bazı araştırmacılar söz konusu anlatının tarihsel güvenilirliğinden şüphe duymaktadır. Destana göre Harald, İskoçya'da yapılan bir savaşta oğlunu kaybeden Rognvald Eysteinsson'a tazminat olarak Orkney ve Shetland'ı bir kontluk olarak verdi. Rognvald ise daha sonra bu toprakları kardeşi Sigurd'a devretti. Sigurd'un yaklaşık 875-892 yılları arasında hüküm sürdüğü kabul edilir.

Sigurd'un soyu uzun süre devam etmedi. Yerine, Rognvald'ın oğlu Torf-Einar geçti. Torf-Einar'ın kurduğu hanedan, sonraki yüzyıllarda adaların yönetimini elinde tuttu. Yaklaşık 895-910 yılları arasında hüküm süren Torf-Einar'ın ardından yerine oğlu Thorfinn Skull-splitter geçti. Bu dönemde tahttan indirilen Norveç Kralı I. Erik, 954 yılında öldürülene kadar Orkney'i sık sık akınları için bir üs olarak kullandı.

Başlangıçta putperest olan adalarda, İskoçya'nın ada topluluklarının Nors döneminde nasıl Hristiyanlaştığına ilişkin ayrıntılı bilgiler oldukça sınırlıdır. Orkneyinga Destanı'na göre adalar, Norveç'e dönüş yolunda South Walls'da mola veren Norveç Kralı Olaf Tryggvason tarafından 995 yılında Hristiyanlaştırıldı.

Thorfinn Sigurdsson, Sigurd'un oğluydu ve İskoçya Kralı II. Malcolm'un torunuydu. Sigurd'un diğer oğullarıyla birlikte 11. yüzyılın ilk yarısında Orkney ve Shetland'ı yönetti. Ölümünün ardından oğulları Paul ve Erlend kontluğa geçti; her ikisi de 1066'daki Stamford Köprüsü Muharebesi'nde çarpıştı. Paul ile Erlend yetişkinliklerinde birbirleriyle anlaşmazlığa düştüler ve bu çekişme sonraki kuşağa da taşındı. Nisan 1116'da kuzeni Haakon Paulsson tarafından öldürülen Magnus Erlendsson'un şehit sayılması, bugün hâlâ Kirkwall'ın en dikkat çekici yapılarından biri olan Aziz Magnus Katedrali'nin inşasına yol açtı.

Yaklaşık 1100 yılından itibaren Nors kontları bir yandan Orkney üzerindeki hâkimiyetleri nedeniyle Norveç kralına bağlılıklarını sürdürürken diğer yandan Caithness kontları olarak sahip oldukları topraklar dolayısıyla İskoç kralına da bağlılık yemini ediyorlardı. Rognvald'dan beri kesintisiz devam eden Nors kontları soyu, 1231 yılında Jon Haraldsson'un Thurso'da öldürülmesiyle sona erdi. Bunun ardından Caithness Kontluğu, Angus Kontu'nun ikinci oğlu Magnus'a verildi; Norveç Kralı IV. Haakon da 1236 yılında Magnus'un Orkney kontu unvanını onayladı. 1290 yılında, Norveç prensesi Norveçli Margrete'in İskoçya anakarasına giderken Orkney'de ölmesi, daha sonra İskoç Bağımsızlık Savaşları'na yol açacak olan tartışmalı veraset krizini tetikledi. 1379'da Orkney Kontluğu, Edinburgh yakınlarındaki Roslin'in baronları da olan Sinclair ailesine geçti.

1468 yılında I. Christian, kızı Margaret'in İskoç Kralı III. James ile evliliği için kararlaştırılan çeyizin teminatı olarak Orkney ve Shetland'ı rehin etti. Ancak söz konusu çeyiz hiçbir zaman ödenmedi ve bunun sonucunda Orkney, 1472 yılında İskoçya Krallığı'na katıldı. Norveç tacı adına Orkney kontu unvanını taşıyan son kişi ise William Sinclair oldu.