İran dilleri veya İranî diller,Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İran dilleri koluna bağlı dil öbeği. Günümüzde 150-200 milyon kişinin bu dil grubuna ait dilleri konuştuğu tahmin edilir. İran dilleri tarihsel gelişim açısından üç gruba ayrılır: Eski İran dilleri, Orta İran dilleri ve Yeni İran dilleri.
| İran dilleri İrani diller | |
|---|---|
| Coğrafi dağılım | Batı ve Orta Asya, Kafkasya |
| Sınıflandırma | Hint-Avrupa dilleri
|
| Alt bölümler |
|
| ISO 639-5 | ira |
 | |
Eski İran
Bilinen en eski İran dilleri Avestaca (Eski ve Yeni) ve Eski Farsçadır. Avestacaya ait kayıtlar MÖ 2000 ile MÖ 1000 arasında tarihlenmektedir. Eski Farsçanın tarihi ise M.Ö. 1000'li yıllara uzanmaktadır. Eski Farsçanın örnekleri günümüz İran, Romanya,Ermenistan, Bahreyn, Irak, Türkiye ve Mısır topraklarında bulunmuştur, ancak dilin en önemli tasdiki MÖ 6. yüzyılda yazılmış Behistun Yazıtı'dır. Zerdüşt dininin kutsal kitabı Avesta'nın dili Avestaca ve Ahamenişler döneminde resmî dil olmuş Eski Farsça ve büyük bir imparatorluk kuran Medlerin dili Eski İran dillerinin bir parçası olarak sınıflandırılmaktadır. Eski İran dilleri şu şekildeydi:
- Güneybatı: Eski Farsça
- Kuzeybatı: Medce
- Merkez: Avestaca
- Kuzeydoğu: Eski İskitçe, Eski Sakaca
Orta İran
Orta İran dilleri, MÖ 10. yüzyıl ile 3. yüzyıllar arasında konuşuluyordu. Part dili, Baktriya dili ve Pehlevi dili Orta İran dillerinin en önemlileriydi. Orta Sakaca, Eski Osetçe veya İskit-Sarmat dili olarak da bilinen Orta İskitçe, Soğdca, Manice, Hutence ve Harezmce de Orta İran dillerine giriyordu. Orta İran dilleri şu şekildeydi:
- Orta Batı İran dilleri
- Orta Kuzeybatı İran: Partça
- Orta Güneybatı İran: Orta Farsça
- Orta Doğu İran dilleri:
- Baktriyaca
- Soğdca
- Harezmce
- Orta Sakaca
- Orta İskitçe
Çağdaş İran
Yeni Farsça, İslam dininin İran'da yayılmaya başlamasıyla ortaya çıktı. Modern Farsça, Afganistan'ın resmî dili olan Peştuca, Kafkasya'da konuşulan Osetçe, Zazaca, Talışça, Tatça, Simnanca, Sengserce, Beluçça, Kürtçe ve Yağnup dilleri Yeni İrani dillerine bağlı dillerdir. Bu tarihsel sınıflandırmanın dışında diller, genellikle Doğu ve Batı İrani diller olmak üzere, gösterdikleri farklı özelliklere dayanaraktan genetik gruplara ayrılır. Bu ayrılmış alt gruplar ise daha sonra Kuzeybatı, Güneybatı, Kuzeydoğu ve Güneydoğu İran dilleri olarak alt gruplara ayrılabilir. Batı İrani Dilleri; Med dili, Partça, Eski Azerice, Farsça, Kürt dilleri, Zazaca, Talışça, Tatça, Simnanca, Sengserce, Talışça, Mâzenderanca, Gilekçe, Beluçça, Goranice ve Lurca gibi dillerdir.İskit dilleri, Soğdca, Baktriya dili, Peştuca ve Osetçe ise Doğu İran dilleri olarak sınıflandırılır.
İran dillerinin sınıfları
İran dilleri 60 dil, 16 † (ölü) (150 Mio konuşan kişi)
- Batı grubu 33 dil, 5 † (115 Mio)
- Kuzeybatı grubu
- Medce †
- Partça †
- Eski Azerice †
- Kürtçe
- Zazaca
- Talışça
- Tatça
- Simnanca
- Sengserce
- Vefsçe
- Herzendice
- Kilitçe †
- Alamutça
- Hoinice
- Gilekçe
- Mazenderanca
- Efterice
- Lasgerdice
- Sorheyice
- Beluçça
- Goranice
- Kuzeybatı grubu
- Güneybatı grubu
- Farsça
- Tatça (Kafkas)
- Lurca
- Açomca
- Bashkardi
- Kumzari
- Tacikçe
- Güneybatı grubu
- Doğu grubu 27 dil, 11 † (35 Mio)
- Kuzeydoğu grubu
- Avesta †
- Osetçe
- Baktrça †
- Soğdca-Yagnobice
- Choresmce †
- Kuzeydoğu grubu
- Güneydoğu grubu
- Peştuca
- Muncice-Yidgha
- Sakça-Vahanca
- Şugnanca-Roşhani-Yezgulamca
- Sengliççe-Zebaki
- Peracça-Ormuri
- Güneydoğu grubu
Eski İran dilleri
Orta İran dillerinin ve halklarının çeşitliliği, Eski İran dillerini konuşan topluluklar arasında da kapsamlı bir dilsel farklılaşmanın bulunduğunu göstermektedir. Bu dil ve lehçe çeşitliliğine ait doğrudan kanıtlar ise günümüze yalnızca iki örnek üzerinden ulaşmıştır. Bunlar şunlardır:
- Avestaca, Zerdüştlüğün ayin metinleri olan Avesta'nın iki dili/lehçesidir.
- Eski Farsça, İran'ın güneybatısında yaşayan Farslar olarak bilinen bir halkın ana dilidir.