İran Azerileri, Güney Azerbaycanlılar veya İran Türkleri, (Güney Azerice: ایران آذربایجانلیلاری, Kuzey Azerice: İran azərbaycanlıları, Farsça: آذریهای ایرانی , romanize: Azeriha-yi İran), İran'da Güney Azerbaycan olarak adlandırılan ve Türkiye, Ermenistan ve Azerbaycan sınırına yakın bölgelerde yaşayan Oğuz grubuna mensup Türk topluluğudur.
ترک | |
|---|---|
 Geleneksel elbiseleriyle İran Azerileri | |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler | |
 İran | 15.900.000-23.000.000 |
 Türkiye | 530.000 |
 Azerbaycan | 248.000 |
 Kanada | 50.000-60.000 |
| Diller | |
Güney Azerice, Farsça | |
| Din | |
Şia İslam | |
| İlgili etnik gruplar | |
| Türk halkları, Azerbaycanlılar, İran Türkleri | |
İran Azerbaycanlıları, kendilerini tanımlamak için Azeri kelimesini değil Türk kelimesini ve dilleri için de Türkî tâbirini kullanırlar. 92 milyon nüfuslu İran'ın üçte birini oluştururlar ve Farslar'dan sonra irandaki en büyük etnik topluluk kendileridir. İran'da Azerbaycanlılar en büyük Türk grubudur ve Farsçadaki İran Türkleri tâbiri öncelikle İran Azerbaycanlıları için kullanılmaktadır.Tebriz, Erdebil, Zencan ve Urumiye bölgelerinde de yoğun olarak yaşayan Azerilerin başkent Tahran'daki nüfusları da oldukça yüksek ve Tahran pazarına büyük oranda Azerbaycanlı tüccarlar hakimdir. Çok heterojen etno-linguistik grubun üyeleri olan Azerbaycanlılar, çok farklı sosyoekonomik koşullar altında yaşamlarını sürdürmektedir.
Ana dili Farsça olmayan nüfusun İran'daki oranı yaklaşık %50 olup bu nüfusun önemli bir bölümünü oluşturan İran Türkleri, kendi dillerinde yayın ve eğitim gibi önemli kültürel haklara sahip değillerdir.
Köken
İran Azerbaycanlılarının kültürü, yerli ve göçebe unsurlar arasındaki yüzyıllar süren bir karışımla ortaya çıkmıştır. Richard Frye'a göre İran Türkleri köken olarak Kuzey İran'da halen bulunmakta olan diğer İranî topluluklar gibi İranî kökenli bir topluluk olup bölgeye 11. ve 12. yüzyıllarda gerçekleştirilen büyük Türk göçleriyle birlikte, Anadolu'da olduğu gibi, Türkleşmişlerdir.Olivier Roy'a göre Ceyhan nehrini geçen Oğuz Türkleri, İran üzerinden Anadolu'ya geçerek burada kentli Sünni Türkler ve kırsal Şiî Türkmenler olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Bu Türkmen toplulukları 13. yüzyıldan itibaren bölgede halen az sayıda bulunmakta olan Tatlar gibi diğer İranî kökenli toplulukları Türkleştirmiştir. Bu şekilde Şiilik ve Türkçe konuşmaya dayalı Azerbaycanlı kimliği ortaya çıkmıştır. Rybakov'a göre Güney Azerbaycanlı kültürü, Azeriler Türkleştikten sonra dahi geleneksel yapısını korumuştur. Günümüz Azeri topluluğunun oluşumundaki İranilik, Türkleşme aşamasının başlarında daha fazla sayıda olmasına karşın halen Azericede bulunan çok sayıdaki İran kökenli sözcükle görülmektedir. Arap tarihçisi Abu al-Hasan Ali ibn al-Hüseyn al Masudi'ninki (896 956) gibi eski yazılı kaynaklar, Türk göçleri öncesi Azerbaycan bölgesindeki İranî toplulukların varlığını belirtmektedir. Benzer biçimde İran halkları ve Azeriler arasındaki kültürel benzerlikler de eski İran etkisinin kanıtı olarak görülmektedir. Türk göçleri Qatran Tebrizi, Şems-i Tebrîzî, Nizâmî-i Gencevî ve Hakanî gibi İran edebiyatçıları, Strabon, Al-Istakhri gibi tarihçiler İran Azerbaycanı'nında Türk göçleri öncesi yoğun olarak Farsça konuşulduğunu belirtmiştir. Bu görüş Orta Çağ coğrafyacısı Makdisî tarafından da belirtilmiştir. Bu görüşlerin yanı sıra İrani kökenli olduğu ileri sürülen Güney Azerbaycanlıların beş yüzyılda Türk dili konuşur hâline gelmelerinin olanaklı olmadığı görüşü de bulunmaktadır.
Tarihçe
1804-1813 ve 1826-1828 Rus-İran Savaşları'nın ardından, Kaçar İmparatorluğu'nun Kafkas toprakları Rus İmparatorluğu'na devredildi. 1813'teki Gülistan Antlaşması ve 1828'deki Türkmençay Antlaşması, Rus İmparatorluğu ile Kaçarların arasındaki sınırları kesinleştirdi. Günümüz Azerbaycan Cumhuriyeti toprakları da dahil olmak üzere Aras nehrinin kuzeyindeki bölgeler, 19. yüzyıl boyunca Rusya tarafından işgal edilene kadar Kaçar topraklarıydı. Kaçarların bu topraklardan çekilmesinin doğrudan sonucu olarak, Azerbaycanlılar günümüzde İran ve Azerbaycan olmak üzere iki ülke arasında bölünmüştür.
İran Meşrutiyet Devrimi sırasında Tebriz, devrimci mücadelelerin merkezindeydi ve Settar Han tarafından yönetilen devrimci güçler önemli rol oynadı.Rıza Şah'ın 1925'te kurduğu Pehlevi hanedanı döneminde etnik Fars milliyetçiliği ve kültürel tekçilik politikaları, Azerbaycanlılar da dahil olmak üzere çeşitli etnik grupların baskı altına alınmasına yol açtı. 1941'de Sovyet güçleri Birleşik Krallık ve Sovyetler Birliği'nin İran'ı işgali kapsamında İran'ı işgal etti ve Rıza Şah oğlu Muhammed Rıza Pehlevi lehine tahttan çekilmek zorunda kaldı. 1945'te Tebriz'de Sovyet destekli bir devlet olan Azerbaycan Millî Hükûmeti kuruldu ancak Batılı güçlerin baskısıyla Sovyet güçleri 1946 yılında çekildi ve otonom cumhuriyet hızla çöktü. 1979'daki İran Devrimi'nin ardından yeni hükûmet ana birleştirici faktör olarak dini merkeze almışken, Azerbaycanlılar Tahran'ın nüfusunun %25'ini ve Tahran Eyaleti nüfusunun %30'unu oluşturarak Farslardan sonra bölgedeki en büyük etnik grup olmaya devam etmektedir.
İkinci Karabağ Savaşı sırasında Azerbaycan'ı desteklemek amacıyla Tahran ve Tebriz dahil İran şehirlerinde İran Türkleri tarafından protestolar düzenlendi ve göstericiler Azerbaycan yanlısı sloganlar attı.
Dil
İran Azerileri Farslardan sonra İran'ın en kalabalık topluluğudur ve Ethnologue 2016 verilerine göre 10,9 milyonu İran'da olmak üzere toplam yaklaşık 13,8 milyonluk Güney Azerice konuşuru bulunmaktadır. İran'ı tarih boyunca çeşitli Türk kökenli hanedanlar tarafından yönetilmiş olmasına rağmen dil açısından her zaman Farsçanın egemenliği benimsenmiş; geçmişten bugüne ülkede Farsça üst dil, Türkçe ise alt dil olarak konumlanmıştır.
Milliyetçilik akımının bir neticesi olarak İran Türk halkları arasında da “Türklük” bilinci gelişmiştir; ancak bu bilinç, Türkçeyi Farsçanın egemenliğinden kurtaracak nitelikte olmamış, tam tersine, aynı dönemlerde gelişen Fars milliyetçiliğinin etkisiyle Farsçanın gücü gittikçe pekişmiştir. Üstelik bir konumdan yoksun olan Güney Azerbaycanca ses, kelime, cümle yapısı, hatta anlam bakımdan da Farsçanın etkisi altında kalmıştır. Alfabe ve yazı sistemi tam oturmadığı gibi, standart dil yerine geçebilecek bir ağzın seçilip topluma yayılması sağlanamamıştır. Bu konuda basın-yayın ve okulların rolü çok önemlidir. Bunun içinse devlet desteğine ihtiyaç vardır. Ancak Güney Azerbaycanca bu imkânlardan yoksundur; üstelik devletin dil politikaları da Farsçanın ağırlığını daha çok belirginleştirecek niteliktedir.
Güney Azerbaycanca'nın yok olacağı tahmin edilmemek ile birlikte, ilerleyen süreçte bu dilin hem yapısında bir daralma, hem konuşur sayısında düşme, hem de işlevinde azalmalar olabileceği öne sürülmüştür. 2000 yılında yapılan bir araştırmaya göre, Tahran'daki Azerbaycanca konuşanlar arasında dağıtılan 146 anketin %74'ünde Azerbaycanca, % 27'sinde Farsça ve % 4'ünde diğer bir dil anadili olarak cevaplandırılmıştır. Anadillerini Farsça olarak işaretleyenlerin %22'sinden, %70'inin annesi Azerbaycanlı ve babası Türk'tür. Ankete katılan 146 kişinin % 81'i Azerybaycancayı evde, % 42'si ev dışında konuştuğunu ifade etmiştir. Evde Azerbaycanca konuşulması için çok yüksek arzu ve güdü olmasına karşın, pek çok ebeveyn bugün Azerbaycanca ebeveyn-çocuk ilişkisinin Farsça bilgisini olumsuz yönde etkilediğine inandığı için çocuklarıyla konuşurken Farsçayı seçmektedir.
Din
Güney Azerbaycanlıların çoğunluğu Şii'dir. Güney Azerbaycanlılar, Şii ibadet günlerini (Muharrem ayının ilk on günü) en azından diğer İranlılar kadar yoğunlukla anmaktadır. Tahran gibi karma etnik dağılıma sahip metropol şehirlerde, Güney Azerbaycanlıların dini pratiklerde Farslardan daha etkin olduğu düşünülmektedir. Ayrıca Bahai inancını uygulayan küçük bir Güney Azerbaycanlı azınlığı da bulunmaktadır.
İnsan hakları
Uluslararası Af Örgütü'ne göre, İran'ın en kalabalık azınlık grubu olan Güney Azerbaycanlılar, çocuklarının ana dillerinde eğitim görmeleri için verilen mücadelede, pek çok aktivist İran hükûmetince alıkonmuş, hapsedilmiş, işkenceye maruz kalmış ve yıldırılmaya çalışılmıştır. 1995-1996 İran İslami Şura Meclisi seçimlerinde Tebriz'den milletvekili seçilen Mahmudali Çehregani (Mahmut Ali Çehreganlı) Güney Azerbaycan Bağımsızlık Hareketi faaliyetleri nedeniyle hapse düşmüş ve 2002 yılında hapisten çıkarılmıştır. Bağımsızlık hareketinin liderliğini yapan ve 2006'ya kadar farklı zamanlarda Türkiye'de de yaşayan Güney Azerbaycan Milli Uyanış Hareketi lideri Çehreganlı'ya Azerbaycan ve Türkiye'ye giriş yasağı konmuş ve hayatı tehlike altında olduğu için de ABD'ye göç etmiştir.
Genetik
HLA testlerine göre, Güney Azerbaycan Türkleri Gürgan'daki Türkmenler ve Kürtler ile birlikte kümelenmekte ve İranî gruplar ile Batı Sibiryalılar, özellikle Çuvaşlar, Mansiler ve Buryatlar (sırasıyla Türkî, Ugor ve Moğol alt grupları), arasında ara bir konum oluşturmaktadır. 2013 yılında İranlılar'ın DNA çeşitliliği üzerine yapılan karşılaştırmalı araştırmada İran Türkleri diğer İranlılar ve Ermenilerle olduğundan daha çok genetik olarak Gürcüler'le yakın ilişkili oldukları saptanmıştır. Benzer biçimde İran Türkleri ile İran Kürtleri gibi İran'daki diğer büyük etnik gruplar arasında önemli genetik farklılıklar bulunmamıştır.
Dernekler
- Uluslararası Güney Azerbaycan Türkleri Konseyi (UGATK)
- Güney Azerbaycan Milli Özgürlük Hareketi (Güney Azerbaycan Milli Özgürlük Hareketi, GAMÖH 1991)
- Güney Azerbaycan Milli Uyanış Harekatı (Güney Azərbaycan Milli Oyanış Hərəkatı, GAMOH 1995)