Türkiye'de büyükşehir belediyeleri, Türk belediyeciliğine 1984 yılında girmiş olan üst kademe belediyelerdir. Bu belediyeler 1982 anayasasının 127. maddesindeki "büyük yerleşim yerlerinde özel yönetim biçimleri oluşturulabilir" hükmüne dayanılarak 1984 yılında kurulmaya başlanmıştır. O tarihe kadar, Türkiye'de belediyelerin hizmet alanları iç içe geçmezdi. Büyükşehir belediyeciliğinde ise, büyükşehir hizmet alanı içinde birden çok ilçe veya birinci kademe belediyesi vardı. 2014'ten sonra ise büyükşehir belediyelerinin sorumluluk alanı il sınırlarına genişletildi ve belde belediyelerinin kapatılmasıyla yalnızca ildeki tüm ilçe belediyelerini kapsar hâle geldi. Dolayısıyla belediye hizmeti aynı zamanda hem büyükşehir, hem de ilçe belediyesi eliyle yürütülür. Ancak, yasa büyükşehir ve ilçe belediyelerinin yürüttükleri hizmet türlerini birbirinden ayırmıştır. Ayrıca büyükşehir belediyesi ile ilçe belediyeleri birbirinden bağımsız kuruluşlardır. Bunlar arasında astlık ve üstlük ilişkisi yoktur.
İlk üç büyükşehir
Türkiye'deki ilk büyükşehir belediyeleri 1984 yılı Ocak ayında çıkarılan 2972 sayılı yasa ve Mart ayında çıkarılan 195 sayılı kanun hükmünde kararname uyarınca üç büyük kentte kuruldu. Bu tarih itibarıyla, bu üç kentten, İstanbul'un on beş, Ankara'nın beş ve İzmir'in de üç metropoliten ilçesi vardı. Aynı yılın Temmuz ayında çıkarılan 3030 sayılı yasa ile büyükşehir ve ilçe belediyeleri statüleri netleşti.
Beş büyükşehir daha
1986-1988 döneminde beş büyükşehir belediyesi daha kuruldu. 1986 yılında 3306 sayılı yasa ile Adana, 1987 yılında 3391 sayılı yasa ile Bursa, 3398 sayılı yasa ile Gaziantep ve 3399 sayılı yasa ile Konya, 1988 yılında ise 3508 sayılı yasa ile Kayseri büyükşehir statüsüne geçirildi. Adana, Bursa ve Konya'nın üç, Gaziantep ve Kayseri'nin iki metropoliten ilçesi vardı.
Yeni büyükşehirler
Türkiye'de nüfus artış ve şehirleşme hızının yüksek oluşu kent nüfuslarında büyük artışlar olması sonucunu doğurmaktadır. 1993 yılında Antalya, Diyarbakır, Erzurum, Eskişehir, İzmit, Mersin ve Samsun belediyeleri hakkında 27/6/1984 tarihli ve 3030 sayılı Kanun hükümleri uygulanır ve bu illerin merkez belediyeleri aynı isimleri taşıyan büyükşehir belediyelerine dönüşür. Ancak bu defa farklı bir uygulama ile 504 sayılı kanun hükmünde kararname ile kurulan büyükşehirlerde, ilçe belediyesi yerine birinci kademe belediyesi kurularak ilçe kuruluşu 2008 yılına kadar ertelendi. Bu şekilde kurulan büyükşehir içi ilk kademe belediyelerinin sayısı, Erzurum, Samsun'da dört; Antalya, Diyarbakır, Mersin'de üç; Eskişehir ve Kocaeli'de ise ikiydi. 2000 yılında Sakarya ilinde, Adapazarı ismini taşıyan büyük şehir belediyesi kurulur ve bu belediye hakkında 27/6/1984 tarihli ve 3030 sayılı Kanun hükümleri uygulanır.
Büyükşehir sınırlarının değişmesi
2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı yasayla, büyükşehir belediye sınırları için yeni kıstaslar getirildi. Buna göre, büyükşehir kıstaslarından olan nüfus sayısı 750.000'e indirilmiştir. Bu yasa vasıtasıyla büyükşehir belediyelerinin sorumluluk alanları il mülki sınırlarına genişletilerek ile bağlı ilçelerin tamamı büyükşehir sorumluluk bünyesine alınmıştır.
Yeni 14 büyükşehir
Dönemin başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, 2011 Mayıs ayındaki Kahramanmaraş mitinginde nüfusu 750.000'i aşan illerin büyükşehir yapılmasına ilişkin kanun tasarısı hazırladıklarını söylemiştir. Türkiye İstatistik Kurumunun (TÜİK) açıkladığı 2011 yılına ilişkin "Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları" dikkate alınmış ve 12 Kasım 2012 tarihi itibarıyla Büyükşehir yasa tasarısı, Meclis Genel Kurulunda kabul edilerek 6360 sayılı kanun olarak yasalaşmıştır. Büyükşehir olan iller ve nüfusları:
- Şanlıurfa: 1.801.980
- Hatay: 1.503.066
- Manisa: 1.359.463
- Balıkesir: 1.167.761
- Kahramanmaraş: 1.075.706
- Van: 1.070.113
- Aydın: 1.020.957
- Denizli: 1.005.687
- Tekirdağ: 874.475
- Muğla: 866.665
- Mardin: 779.738
- Malatya: 762.538
- Trabzon: 818.023
- Ordu: 774.154 nüfus ile büyükşehir oldu.
Metropoliten ilçelerin kurulması
İlk sekiz büyükşehir sınırları içinde, İçişleri Bakanlığı ilçe örgütleri (kaymakamlık) bulunuyordu. 1993 ve sonrasında kurulan sekiz büyük şehrin sınırları içindeki belediyeler ise birinci kademe belediyesi karakterindeydi. Çünkü bu ilçelerde ilçe örgütü kurulmamıştı. Bu durum 2008 yılında değiştirildi. 5747 sayılı yasa ile bu sekiz büyükşehirde ilçe örgütü de kurularak, ilk kademe belediyeleri ilçe belediyelerine dönüştürüldü. Aynı yasa ile ayrıca çeşitli büyükşehirlerde yeni ilçe belediyeleri de kuruldu. Gerek dönüştürülen gerek yeni kurulan ilçe belediyelerin sayısı kırk üç olmuştur.
İsim değişiklikleri
İl merkezleri genellikle il isimleri ile bilinirlerse de, bunun istisnaları vardır. Büyükşehir statüsündeki kentlerin üç tanesinde de merkez ve il ismi yakın zamana kadar farklıydı. Bu durum büyükşehir adının kullanılmasında da karışıklığa yol açabiliyordu.
- Mersin kenti İçel il merkeziydi. 2002 yılında çıkarılan 4764 sayılı yasa ile İçel ili yerine Mersin ili adı kullanılmaya başlandı. Bu sebepten büyükşehrin adı Mersin Büyükşehir Belediyesi'dir.
- İzmit kenti Kocaeli il merkeziydi. Yeni büyükşehir metropoliten ilçelerinin kuruluşuna dair 5747 sayılı yasada büyükşehir ismi Kocaeli Büyükşehir Belediyesi olarak değiştirildi. İzmit adı ise metropoliten belediyelerden (Saraybahçe) birine verildi.
- Adapazarı kenti Sakarya il merkeziydi. Yeni büyükşehir metropoliten ilçelerinin kuruluşuna dair 5747 sayılı yasada büyükşehir ismi Sakarya Büyükşehir Belediyesi olarak değiştirildi. Adapazarı adı ise metropoliten belediyelerden birinin adıdır.
Metropoliten ilçe sayısı
2020 itibarıyla 30 büyükşehir içerisinde 519 ilçe belediyesi vardır. (Büyükşehir dışındaki ilçelerle birlikte toplam ilçe sayısı 922'dir.) En fazla metropoliten ilçesi olan büyükşehir 39 ilçe ile İstanbul'dur. İstanbul'u 22 ilçe ile İzmir, 16 ilçe ile Ankara, 12 ilçe ile Kocaeli ve 10 ilçe ile Sakarya izlemektedir. Diğer büyükşehirlerin metropoliten ilçe sayısı ise şöyledir: Bursa 7; Adana, Antalya ve Kayseri 5; Diyarbakır, Mersin ve Samsun 4; Konya, Şanlıurfa ve Erzurum 3; Malatya, Denizli, Gaziantep, Balıkesir, Eskişehir, Hatay, Manisa, Kahramanmaraş ve Van 2; Aydın, Mardin, Muğla, Ordu, Tekirdağ ve Trabzon 1.
Büyükşehirlerin ülke nüfusundaki yeri
Büyükşehirlerden, İstanbul'un nüfusu 15 milyonu, Ankara'nın nüfusu 6 milyonu, İzmir'in nüfusu 4 milyonu, Bursa'nın nüfusu 3 milyonu aşmış olup; Antalya, Adana, Konya, Şanlıurfa, Gaziantep ve Kocaeli'nde 2 milyon sınırının üzerindedir.
30 büyükşehir belediyesinin sınırları içinde ikamet eden nüfus 64 milyonun üzerindedir. Bir başka deyişle, büyükşehir belediye sınırları içinde ikamet eden nüfus ülke toplam nüfusunun yaklaşık %78'idir. Buna karşılık, diğer 51 ildeki nüfusun toplam nüfusa oranı ise yaklaşık %22'dir.
Büyükşehir belediye statüsüne sahip illerde İl Özel İdarelerine son verilmiştir.
Büyükşehirlerin listesi
| Büyükşehir | Bölge | İlçe sayısı | Mahalle sayısı | Kuruluş tarihî | Yüz ölçümü (km2) | Nüfus (1980) | Nüfus (1990) | Nüfus (2000) | Nüfus (2010) | Nüfus (2020) | Nüfus (2025) | Yoğunluk (Kişi/km2) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Adana Büyükşehir Belediyesi | AB | 15 | 831 | 05.06.1986 | 13.844 | 1.485.743 | 1.934.907 | 1.849.478 | 2.085.225 | 2.258.718 | 2.283.609 | 165 |
| Ankara Büyükşehir Belediyesi | İAB | 25 | 1.425 | 23.03.1984 | 25.632 | 2.854.689 | 3.236.626 | 4.007.860 | 4.771.716 | 5.663.322 | 5.910.320 | 231 |
| Antalya Büyükşehir Belediyesi | AB | 19 | 914 | 09.09.1993 | 20.177 | 748.706 | 1.132.211 | 1.719.751 | 1.978.333 | 2.548.308 | 2.777.677 | 138 |
| Aydın Büyükşehir Belediyesi | EB | 17 | 671 | 06.12.2012 | 8.116 | 652.488 | 824.816 | 950.757 | 989.862 | 1.119.084 | 1.172.107 | 144 |
| Balıkesir Büyükşehir Belediyesi | MB | 20 | 1.131 | 06.12.2012 | 14.583 | 853.177 | 973.314 | 1.076.347 | 1.152.323 | 1.240.285 | 1.284.517 | 88 |
| Bursa Büyükşehir Belediyesi | MB | 17 | 1.061 | 18.06.1986 | 10.813 | 1.148.492 | 1.603.137 | 2.125.140 | 2.605.495 | 3.101.833 | 3.263.011 | 302 |
| Denizli Büyükşehir Belediyesi | EB | 19 | 617 | 06.12.2012 | 12.134 | 603.338 | 750.882 | 850.029 | 931.823 | 1.040.915 | 1.060.975 | 87 |
| Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi | GAB | 17 | 1.046 | 09.09.1993 | 15.101 | 778.150 | 1.094.996 | 1.362.708 | 1.528.958 | 1.783.431 | 1.852.356 | 123 |
| Erzurum Büyükşehir Belediyesi | DAB | 20 | 1.184 | 09.09.1993 | 25.006 | 801.809 | 848.201 | 937.389 | 769.085 | 758.279 | 736.877 | 29 |
| Eskişehir Büyükşehir Belediyesi | İAB | 14 | 539 | 09.09.1993 | 13.960 | 543.802 | 641.057 | 706.009 | 764.584 | 888.828 | 927.956 | 66 |
| Gaziantep Büyükşehir Belediyesi | GAB | 9 | 781 | 20.06.1986 | 6.803 | 808.697 | 1.140.594 | 1.285.249 | 1.700.763 | 2.101.157 | 2.222.415 | 327 |
| Hatay Büyükşehir Belediyesi | AB | 15 | 593 | 06.12.2012 | 5.524 | 856.271 | 1.109.754 | 1.253.726 | 1.480.571 | 1.659.320 | 1.577.531 | 286 |
| İstanbul Büyükşehir Belediyesi | MB | 39 | 964 | 23.03.1984 | 5.461 | 4.741.890 | 7.309.190 | 10.018.735 | 13.255.685 | 15.462.452 | 15.754.053 | 2.885 |
| İzmir Büyükşehir Belediyesi | EB | 30 | 1.294 | 23.03.1984 | 11.891 | 1.976.763 | 2.694.770 | 3.370.866 | 3.948.848 | 4.394.694 | 4.504.185 | 379 |
| Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi | AB | 11 | 710 | 06.12.2012 | 14.520 | 738.032 | 892.952 | 1.002.384 | 1.044.816 | 1.168.163 | 1.146.278 | 79 |
| Kayseri Büyükşehir Belediyesi | İAB | 16 | 714 | 07.12.1988 | 16.970 | 778.383 | 943.484 | 1.060.432 | 1.234.651 | 1.421.455 | 1.458.991 | 86 |
| Kocaeli Büyükşehir Belediyesi | MB | 12 | 472 | 09.09.1993 | 3.397 | 596.899 | 936.163 | 1.206.085 | 1.560.138 | 1.997.258 | 2.161.171 | 636 |
| Konya Büyükşehir Belediyesi | İAB | 31 | 1.154 | 20.06.1986 | 40.838 | 1.562.139 | 1.750.303 | 2.192.166 | 2.013.845 | 2.250.020 | 2.343.409 | 57 |
| Malatya Büyükşehir Belediyesi | DAB | 13 | 718 | 06.12.2012 | 12.259 | 606.996 | 702.055 | 853.658 | 740.643 | 806.156 | 755.854 | 62 |
| Manisa Büyükşehir Belediyesi | EB | 17 | 1.089 | 06.12.2012 | 13.339 | 941.941 | 1.154.418 | 1.260.169 | 1.379.484 | 1.450.616 | 1.477.756 | 111 |
| Mardin Büyükşehir Belediyesi | GAB | 10 | 699 | 06.12.2012 | 8.780 | 564.967 | 557.727 | 705.098 | 744.606 | 854.716 | 903.576 | 103 |
| Mersin Büyükşehir Belediyesi | AB | 13 | 805 | 09.09.1993 | 16.010 | 843.931 | 1.266.995 | 1.651.400 | 1.647.899 | 1.868.757 | 1.956.428 | 122 |
| Muğla Büyükşehir Belediyesi | EB | 13 | 569 | 06.12.2012 | 12.654 | 438.145 | 562.809 | 715.328 | 817.503 | 1.000.773 | 1.099.547 | 87 |
| Ordu Büyükşehir Belediyesi | KB | 19 | 772 | 14.03.2013 | 5.914 | 713.535 | 830.105 | 887.765 | 719.183 | 761.400 | 768.087 | 130 |
| Sakarya Büyükşehir Belediyesi | MB | 16 | 668 | 06.03.2000 | 4.824 | 548.747 | 683.061 | 756.168 | 872.872 | 1.042.649 | 1.123.693 | 233 |
| Samsun Büyükşehir Belediyesi | KB | 17 | 1.252 | 09.09.1993 | 9.725 | 1.008.113 | 1.158.400 | 1.209.137 | 1.252.693 | 1.356.079 | 1.392.403 | 143 |
| Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi | GAB | 13 | 1.438 | 06.12.2012 | 19.242 | 602.736 | 1.001.455 | 1.443.422 | 1.663.371 | 2.115.256 | 2.265.800 | 118 |
| Tekirdağ Büyükşehir Belediyesi | MB | 11 | 366 | 06.12.2012 | 6.190 | 360.742 | 468.842 | 623.591 | 798.109 | 1.081.065 | 1.208.441 | 195 |
| Trabzon Büyükşehir Belediyesi | KB | 18 | 708 | 06.12.2012 | 4.628 | 731.045 | 795.849 | 975.137 | 763.714 | 811.901 | 823.323 | 178 |
| Van Büyükşehir Belediyesi | DAB | 13 | 692 | 06.12.2012 | 20.921 | 468.646 | 637.433 | 877.524 | 1.035.418 | 1.149.342 | 1.112.013 | 53 |
Ayrıca bakınız
- Nüfusuna göre Türkiye'nin illeri
- Türkiye'nin illeri
- Türkiye'nin ilçeleri