8 Aralık 2024'ten itibaren Suriye Arap Cumhuriyeti'ndeki Beşşar Esad rejimi, Suriye muhalefet saldırıları sonucunda çözülmeye başladı ve Şam'ın düşmesi ile sonuçlanarak 1971'de Hafız Esad'ın başkanlığıyla başlayan Esad ailesinin yönetimine son verdi.
| Esad rejiminin çöküşü | |
|---|---|
Yukarıdan, saat yönünde:
| |
| Tarih | 8 Aralık 2024 |
| Konum | Suriye |
| Düzenleyen | Suriye muhalefeti (2011-2024) |
| Sonuç |
|
Muhalif koalisyonu Güney Operasyonları Odası olarak bilinen grup Şam'a doğru ilerlerken, Esad'ın başkentten bir uçakla Rusya'ya kaçtığına dair haberler ortaya çıktı. Burada sürgünde bulunan ailesine katıldığı ve kendisine sığınma hakkı verildiği bildirildi. Esad'ın ayrılmasının ardından muhalif güçler devlet televizyonunda zafer ilan etti. Aynı zamanda, Rusya Dışişleri Bakanlığı Esad'ın istifasını ve Suriye'den ayrıldığını doğruladı.
Arka plan
Esad ailesi, Esad hanedanı olarak da bilinir,Hafız Esad'ın 1971'de Baas Partisi altında Suriye devlet başkanı olmasından bu yana Suriye'yi yöneten Suriyeli bir siyasi ailedir. Haziran 2000'de Hafız Esad'ın ölümü ve devlet cenazesinin ardından yerine oğlu Beşşar Esad geçti.
Hafız Esad, rejimini Suriye tarihinde belirgin bir kişilik kültü'nün damgasını vurduğu bir bürokrasi olarak inşa etti. Esad'ın resimleri, portreleri, alıntıları ve övgüleri okullardan halk pazarlarına ve devlet dairelerine kadar her yerde sergilenmektedir; ve Hafız Esad resmi Esadcılık ideolojisinde “Ölümsüz Lider” ve “‘’el-Mukaddes‘’ (Kutsanmış Kişi)”[kaynak belirtilmeli] olarak anılmaktadır. Hafız, Suriye toplumunu militarist çizgide yeniden örgütledi ve beşinci kolcular tarafından desteklenen dış destekli komploların tehlikeleri üzerine ısrarla komplocu söylemlere başvurdu ve Suriye Silahlı Kuvvetleri'ni kamusal yaşamın merkezi bir yönü olarak teşvik etti.
Hafız Esad'ın Düzeltici Hareket (Suriye) 1970'te iktidarı ele geçirmesinden bu yana, devlet propagandası Suriyelileri “tek bir hayali Baasçı kimlik” ve Esadcılık altında birleştirmeye dayanan yeni bir ulusal söylemi teşvik etti.Şebbiha (Levanten Arapça: شَبِّيحَة Šabbīḥa, Arapça telaffuz: [ʃabˈbiːħa]; çev. 'hayaletler') olarak bilinen ateşli sadık paramiliterler “Beşar'dan başka Tanrı yok!” gibi sloganlarla Esad hanedanını tanrılaştırmakta ve uyumsuz halklara karşı psikolojik savaş yürütmektedir.
Beşşar Esad
Hafız Esad'ın ölümünün ardından kişilik kültü, parti tarafından "Genç Lider" ve "Halkın Umudu" olarak anılan oğlu ve halefi Beşşar Esad tarafından devralındı. Kuzey Kore'deki Kim hanedanı modelinden oldukça etkilenen resmi propaganda, Esad hanedanına ilahi özellikler atfetmekte ve Esad'ın atalarına modern Suriye'nin kurucuları olarak saygı göstermektedir.
2011 yılında Suriye iç savaşına yol açan Suriye devrimi olayları sırasında Arap Baharı protestocularına yönelik baskıların ardından ABD, Avrupa Birliği ve Arap Birliği'nin çoğunluğu Esad'a istifa çağrısında bulunmuştur. İç savaş, en az 306.000'i savaş dışı olmak üzere yaklaşık 580.000 kişinin ölümüne neden olmuştur. Suriye İnsan Hakları Ağı'na göre bu sivil ölümlerin %90'ından fazlasına Esad yanlısı güçler sebep olmuştur. Esad hükûmeti, Suriye iç savaşı boyunca çok sayıda savaş suçu işlemiş ve Esad'ın ordusu Suriye Silahlı Kuvvetleri de kimyasal silahlarla birçok saldırı gerçekleştirmiştir. En ölümcül kimyasal saldırı, 21 Ağustos 2013 tarihinde Guta'da gerçekleştirilen ve 281 ila 1.729 kişinin ölümüne sebep olan sarin gazı saldırısıdır.
Aralık 2013'te BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri Navi Pillay, BM tarafından yürütülen bir soruşturmadan elde edilen bulguların Esad'ı savaş suçlarına bulaştırdığını ifade etmiştir. OPCW-BM Ortak Soruşturma Mekanizması ve OPCW-BM IIT tarafından yürütülen soruşturmalar, sırasıyla, Esad hükûmetinin 2017 Han Şeyhun sarin saldırısı ve 2018 Duma kimyasal saldırısından sorumlu olduğu sonucuna varmıştır. 15 Kasım 2023 tarihinde Fransa, Suriye'de sivillere karşı yasaklı kimyasal silahların kullanılması nedeniyle Esad hakkında tutuklama emri çıkarmıştır. Esad bu suçlamaları kategorik olarak reddetmiş ve başta ABD olmak üzere diğer ülkeleri de rejim değişikliği girişiminde bulunmakla suçlamıştır.
Muhalefetin yönetimi ele geçirmesi
Askeri ilerlemeler
Esad karşıtı güçler tarafından Halep'e yönelik bir saldırı planlaması 2023'ün sonlarında başladı ancak Türkiye'nin itirazları nedeniyle ertelendi. Türkiye cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan “Suriye'nin geleceğini birlikte belirlemek” için Esad hükûmetiyle müzakere etmek istedi, ancak olumsuz yanıt aldı. Türkiye itirazlarını kaldırdı ve Esad karşıtı güçler 27 Kasım 2024'te Halep kırsalına sınırlı bir saldırı başlattı.[kaynak belirtilmeli]
7 Aralık 2024'te muhalif güçler, yaklaşık yirmi dört saat süren taarruz sonrasında Humus'un kontrolünü tamamen ele geçirdi. Hükûmet savunmasının hızla çökmesi, geri çekilmeleri sırasında hassas belgeleri imha eden güvenlik güçlerinin aceleyle geri çekilmesiyle sonuçlandı. Bu ele geçirme sonrasında muhalifler, güçlere kritik ulaşım altyapısı, özellikle de Şam'ı kıyı bölgesine bağlayan ve hem Esad'ın destek üssünün hem de Rus askeri tesislerinin bulunduğu otoyol kavşağı üzerinde kontrol sağladı.
Esad'ın müttefiki Hizbullah güçleri yakındaki El-Kusayr'dan çekilerek yaklaşık 150 zırhlı araç ve yüzlerce savaşçıyı tahliye etti. Rusya'nın Ukrayna'nın işgali'ne odaklanması nedeniyle azalan katılımı ve Hizbullah'ın İsrail ile çatışmasına eşzamanlı katılımı da dahil olmak üzere kilit müttefiklerden gelen desteğin azalmasının, hükûmetin zayıflamış konumuna katkıda bulunduğu düşünülüyordu.
Humus'un muhalif güçler tarafından ele geçirilmesi geniş çaplı kutlamalara yol açmış, halk sokak gösterilerine katılmıştır. Kutlamalar sırasında Esad karşıtı sloganlar atıldı: “Esad gitti, Humus özgür“ ve ‘Yaşasın Suriye, kahrolsun Beşar Esad’ gibi Esad karşıtı sloganlar attılar, Esad'ın portrelerini içeren hükûmet sembollerini kaldırdılar ve muhalif savaşçılar zafer kutlamaları yaptılar.
7 Aralık'ta Suriyeli isyancılar yakın kasabaları ele geçirdikten sonra Şam'ı kuşatmaya başladıklarını duyurdu ve isyancı komutan Hasan Abdül Gani “güçlerimiz başkent Şam'ı kuşatmanın son aşamasını uygulamaya başladı” dedi. İsyancılar, Şam'ın güney girişinden 20 kilometre (12 mi) uzaklıkta bir kasaba olan Es-Senameyn'i ele geçirdikten sonra başkenti kuşatmaya başladı. Akşam saatlerinde hükûmet yanlısı güçler Şam'ın dış mahallelerindeki Ceramana, Katana, Muaddamiyet eş-Şam, Dareyya, El-Kisve, Ed-Dümeyr, Dera kasabaslarını ve Mezzeh Hava Üssü yakınındaki bölgeler dahil olmak üzere terk etti.
Suriye Ordusu devlet medyası aracılığıyla kamu düzenini sağlamaya çalışmış ve vatandaşları ulusal güvenliği istikrarsızlaştırmaya yönelik “yalan haberlere” itibar etmemeye çağırmıştır. Askeri liderler halka ülkeyi savunmaya devam edecekleri konusunda güvence verse de bunu yapma kabiliyetleri giderek daha sınırlı göründü. Muhalif keşif birimleri başkentin savunmasına sızarak şehrin stratejik noktalarında mevziler kurdu. Özel harekât timleri Şam'da Esad'ı arama çalışmalarında başarısız oldu.
Siyasi kontrol kaybı
Ceramana'nın ana meydanında protestocular Hafız Esad'ın bir heykelini yıktı. Akşam saatlerinde hükûmet yanlısı güçlerin geniş çaplı protestoların patlak verdiği bazı banliyölerden çekildiği bildirildi.
Şam'daki üst düzey Esad hükûmeti yetkililerinin muhalif güçlerle olası ayrılıklar konusunda müzakereler yürüttüğü bildirildi. Bu gelişmeler, İranlı yetkililerin Esad'ın ülkeden kaçtığı yönündeki haberleri yalanlamasıyla aynı zamana denk geldi, ancak kaynaklar Esad'ın Şam'da nerede olduğunun bilinmediğini belirtti. Muhalif güçlerin girişinin ardından Esad'ın başkanlık muhafızları artık her zamanki konutunda konuşlandırılmıyordu. Esad'ı bulmaya çalışan isyancı güçler 7 Aralık 2024 akşamı erken saatlerde Esad'ın nerede olduğuna dair işe yarar bir istihbarat bulamadı.
8 Aralık'ta Hey'etu Tahrîri'ş-Şâm resmi Twitter/X hesabından Suriye'nin en büyük gözaltı merkezlerinden biri olan Şam'ın çevresindeki Sednaya Hapishanesi'ndeki tutukluları serbest bıraktığını duyurdu. Örgüt, serbest bırakılmayı daha önceki insan hakları ihlalleri karşısında güçleri için sembolik ve stratejik bir zafer ve Esad hükûmetinin adaletsizliklerinin çöküşünün temsilcisi olarak değerlendirdi.
Muhaliflerin Şam'a girmesi, şehrin bazı bölgelerine askeri sevkiyat yapılmaması ve hükûmetin savunma mevzilerinin hızla çözülerek birkaç bölgenin ele geçirilmesine olanak sağlaması nedeniyle çok az direnişle karşılaştı. Suriye İnsan Hakları Gözlemevi muhalif güçlerin Şam'da devlet medyası Radyo ve TV Genel Organizasyonu binası ve Şam Uluslararası Havaalanı dahil olmak üzere birçok kritik tesisi başarıyla ele geçirdiğini doğruladı. İlerleyişleri aynı zamanda ana ulaşım arterlerinin ve stratejik mahallelerin, özellikle de nüfuzlu Mezzeh bölgesinin kontrolünü sağladı.
Kaçışları
Esad 8 Aralık'ın erken saatlerinde Şam Havalimanı'ndan özel bir uçakla Rusya'nın Moskova kentine ɡitti. Bunun ardından tesiste konuşlu hükûmet birlikleri görevlerinden alındı. Rami Abdel Rahman'a göre (Suriye İnsan Hakları Gözlemevi), Beşar Esad “Şam uluslararası havaalanı üzerinden Suriye'yi terk etmişti.” Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov'un, Esad'ın ülkeden ayrılışını kolaylaştırmak için müdahale etmesinin ardından, büyük bir gizlilik içinde önce Lazkiye yakınlarındaki Ruslar tarafından işletilen Hmeymim Hava Üssü'ne gittiği, ardından Moskova'ya gittiği bildirildi.Mikhail Ulyanov (Rusya'nın Viyana'daki uluslararası kuruluşlar nezdindeki büyükelçisi) Telegram üzerinden Esad ve ailesine Rusya'da sığınma hakkı verildiğini duyurdu. Rus hükümeti, Esad'ın kişisel bir karar sonucu cumhurbaşkanlığından istifa ettiğini söyledi.
Beşar'ın yanı sıra, kardeşi Maher el-Esad da yurt dışına kaçarak önce helikopterle Irak'a, ardından Rusya'ya gitti. Kuzenlerinden İhab ve İyad Makhlouf ise arabayla Lübnan'a kaçmaya çalışırken isyancılar tarafından pusuya düşürüldüler; İhab öldürüldü, İyad ise yaralandı. 27 Aralık'ta, Beşar'ın kuzeni Duraid Esad'ın (ki o da Beşar'ın amcası Rifaat el-Esad'ın oğludur) karısı Raşa Hazem, kızı Şems ile birlikte Mısır'a uçmaya çalışırken Lübnan'da tutuklandı. Rifaat'ın bir önceki gün Lübnan üzerinden ayrıldığı bildirildi. Raşa ve Şems'in pasaportlarının elçilikte sahte olduğunun anlaşıldığı yönündeki haberlerin ardından Beyrut'taki Suriye elçiliği kapatıldı.
First Leydi Esma Esad, muhalif güçlerin Şam'a doğru ilerlemeye başlamasından yaklaşık bir hafta önce, çiftin üç çocuğuyla birlikte Rusya'ya taşınmıştı. Çeşitli raporlar Esad'ın kız kardeşinin soyundan gelen akrabaları da dahil olmak üzere geniş aile üyelerinin Birleşik Arap Emirlikleri'ne sığındığını gösterdi. Muhaliflerin ilerleyişinden önceki günlerde Mısırlı ve Ürdünlü yetkililerin Beşar Esad'ı ülkeyi terk etmeye ve bir sürgündeki hükûmet kurmaya çağırdıkları bildirildi, ancak Mısır Dışişleri Bakanlığı ve Ürdün büyükelçiliği bunu reddetti. 8 Aralık'ta Esad'ın ailesinin Moskova'ya kaçtığı ve Rusya'da sığınma hakkı aldığı bildirildi.
Siyasal geçiş dönemi
HTŞ lideri Ebu Muhammed el-Cevlani, Telegram'da yaptığı açıklamada, Suriye kamu kurumlarının derhal askerî güçlerine devredilmeyeceğini, bunun yerine tam siyasi geçiş tamamlanana kadar geçici olarak Suriye Başbakanı Muhammed Gazi el-Celali yönetimi altında mevcut düzenlerini koruyacaklarını belirtti.
— Prof. Dr. Murat Yeşiltaş, Suriye içi dinamikler üzerine analizinden
El-Celali, sosyal medyada yayımladığı bir videoda Şam'da kalmayı ve Suriye halkıyla iş birliği yapmayı planladığını açıkladı. Ayrıca Suriye'nin "normal bir ülke" haline gelmesini ve diğer uluslarla diplomasiye başlamasını umut ettiğini ifade etti. Olayları "bölge tarihinin yeni bir bölümü" olarak nitelendirdi ve Suriye'nin mezhepçilik ve yolsuzlukla karakterize edilmiş "İran'ın emelleri için bir oyun alanı" rolünü kınadı.
Suriye Kurtuluş Hükûmeti Başkanı Muhammed el-Beşir, ertesi gün Suriye geçiş hükûmetinin yeni başbakanı olarak atandı.
HTŞ, Hristiyanlar ve diğer azınlıkların dinlerini özgürce uygulamalarını koruyacaklarını ve buna izin vereceklerini garanti etti.
İsrail işgali
İsrail Savunma Kuvvetleri (IDF), Suriye'nin Kuneytire Valiliği'nde askeri operasyonlar başlattı. Zırhlı birlikler, İsrail'in işgal ettiği Golan Tepeleri ile Suriye'nin geri kalanı arasındaki tampon bölgeye ilerleyerek, Kuneytra'nın merkezi kırsalındaki Tel Ayouba gibi bölgeleri topçu ateşiyle hedef aldı. Bu operasyon, İsrail kuvvetlerinin Yom Kippur Savaşı'nın peşisıra gerçekleşen 31 Mayıs 1974'teki ateşkes anlaşmalarından bu yana ilk kez Suriye sınırını geçmesi demek.
İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu, Suriye Ordusu'nun pozisyonlarını terk ettiğini ve 1974'te yapılan sınır anlaşmasının çözüldüğünü belirterek, olası tehditleri önlemek amacıyla IDF'ye 1974'te geri çekildikleri Mor Hat'ı geçici olarak yeniden işgal etmeleri talimatını verdiğini söyledi. Bu durumun, Suriye'deki yeni hükûmetle bir anlaşmaya varılana kadar süreceğini ifade etti.
İsrail, Suriye'de Khalkhala hava üssü, Şam'ın Mazzeh bölgesi ve şüpheli kimyasal silah depolama alanlarını hedef alan hava saldırıları gerçekleştirdi. İsrail, bu hava saldırısını silahların cihatçılara düşmesini önlemek amacıyla gerçekleştirdiğini iddia etti.
Jeopolitik etki
Esad hükûmetinin düşüşü, İran İslam Cumhuriyeti ve İran liderliğindeki Direniş Ekseni için ağır bir darbe oldu. İran'ın Şam'daki büyükelçiliği isyancıların eline geçtiğinde yağmalandı ve İran liderlerinin portreleri yırtılarak atıldı. İranlı diplomatlar ve Kudüs Gücü komutanları Suriye'den hızla ayrıldılar. Birçok Suriyeli, Esad'ın baskıcı yönetimini desteklediği için İran ve Hizbullah'ı sorumlu tuttu. Suriye'nin kaybı, İran'ın Lübnan'daki Hizbullah'a olan tedarik yollarını da keserek grubun silah gücünü zayıflattı ve İran'ın bölgedeki stratejik etkisini azalttı.
Batı medyası, Esad'ın düşüşünü Rus dış politikası için de zarar verici olarak değerlendirdi. Bu durum, Putin'in artan esnek olmama durumunu ve Afrika'daki müttefiklerini (Mali, Burkina Faso ve Nijer) ayakta tutma mücadelesini ortaya çıkardı. Gözlemciler, bunun Putin'in Ukrayna stratejisini ve Suriye'den Rus güçlerinin zorunlu çekilmesinden sonra Latin Amerika ve Afrika'daki etkisini de azaltmasının muhtemel olduğunu belirtti.