Tanzîmât Fermânı, Türk tarihinde Batılılaşmanın ilk somut adımıdır. 3 Kasım 1839'da Sultan Abdülmecid döneminde Hariciye Nazırı Koca Mustafa Reşid Paşa tarafından okunmuştur. Gülhane Parkı'nda okunması nedeniyle Gülhâne Hâtt-ı Şerîfi (Padişah Yazısı), Gülhâne Hâtt-ı Hümâyunu veya Tanzîmât-ı Hayriye (Hayırlı Düzenlemeler) olarak da anılır. Bu fermanla devlet kendisini yenilemesi gerektiğini söylemiştir. Fransız İhtilali ile Osmanlı ülkesinde aydın kişiler ve yeni fikirler oluşmaya başlamıştır. Özellikle meşrutî yönetim yanlısı aydınların baskıları, yapılan ıslahatların kalıcı olması fikri ve Fransız İhtilali ile ülkeye giren milliyetçilik fikirlerinin olumsuz etkilerinden kurtulmak amacı ile 3 Kasım 1839 tarihinde Gülhane Parkı'nda ilan edilmiştir.
 Tanzîmât Fermânı'nın asıl örneği | |
| Tür | Ferman |
|---|---|
| İmzalanma | 3 Kasım 1839 |
| Yer | İstanbul |
Osmanlı Devleti'nde Hâriciye Nâzırı Mustafa Reşid Paşa’nın 3 Kasım 1839 tarihinde okuduğu “Gülhâne Hatt-ı Hümâyûnu” ile başladığı kabul edilen Tanzimat hareketi, görünen yüzüyle devlet işlerinde bozulan düzeni yeni baştan tesis etme amacındaydı. Ancak askerî, mülki ve hukuki alanda hayata geçirilen reformlar, bir siyasi düzen değişikliğinden öteye geçmiş, Türk düşünce sisteminde de köklü bir değişmeye zemin hazırlamıştır.
Fermanda yer alan genel konular
- Tüm vatandaşların can, mal ve namus güvenliği sağlanacak.
- Yargılamada açıklık sağlanacak. Hiç kimse yargılanmadan idam edilemeyecek (Hukuk devleti özelliğini yansıtır.)
- Vergide adalet olacak.
- Erkeklerin 4-5 yıl askerlik yapması zorunlu olacak.
- Rüşvet ortadan kaldırılacak.
- Herkesin mal ve mülke sahip olması, bunu miras olarak bırakabilmesi (Özel mülkiyet güvence altına alınacak; müsadere kaldırıldı.)
Fermanda verilen bütün sözlerin tamamen yerine getirilememesine rağmen bu çabalar, çağdaşlaşmaya ve cumhuriyet fikrine önayak olmuştur. Tanzimat Fermanı'nın okunmasından I. Meşrutiyet'in ilanına kadar geçen dönem, Osmanlı tarihinde Tanzimat Dönemi (3 Kasım 1839 - 22 Kasım 1876) olarak anılır.
Tanzimat fermanı ile Islahat fermanın ilan nedenleri
- Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa meselesinde Avrupa'nın desteğini almak
- Londra Boğazlar Sözleşmesi'nde Avrupa'nın desteğini almak
- Avrupa'nın Osmanlı'nın iç işlerine karışmasını önlemeye çalışmak
- Fransız İhtilali'nin milliyetçilik etkisini azaltmak
- Gayrimüslimleri devlete bağlamak
- Fransız İhtilali'nin etkisiyle meşruti yönetim isteyen aydınların baskılarını azaltmak
Tanzimat Fermanı ve düşünce hayatı
Tanzimat Dönemi'nde yetişen aydınlarda görülen bir diğer kayda değer düşünce değişikliği Türkistan Türklerini de içine alan Türk milliyetçiliği fikrinin ortaya çıkmasıyla kendisini göstermiştir. Zira Tanzimat Dönemi'ne kadar Osmanlı devletinin sınırları dışında yaşayan Türklerin pek farkına varılmamıştır. Gerçi 15. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar Çağatay edebiyatı, Alî Şîr Nevâî’nin eserleri başta olmak üzere, bazı Osmanlı şair ve yazarlarca takip edilmiştir; ancak Tanzimat'tan önceki devirlerde Türk denince akla umumiyetle Osmanlı ülkesinde yaşayan insanlar gelmiştir.
Ayrıca bakınız
- Tanzimât Dönemi (3 Kasım 1839 - 22 Kasım 1876)
- Islâhat Fermânı (Hatt-ı Hümâyûn, 18 Şubat 1856)
- Osmanlı Devleti Tarihi Zaman Çizelgesi
- Tanzimat edebiyatı
- Tanzimat Fermanı Hakkında Bir İnceleme25 Nisan 2015 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
 | Çokdilli Vikikaynak'ta Tanzimat Fermanı metnini Osmanlıca harflerle okuyabilirsiniz. |