İran-Türkiye ilişkileri

İslam öncesi Türk ve İrani halklar arasındaki ilişkiler konusunda detaylı bilgi alınabilecek resmî belgeler az da olsa bulunmaktadır. Türkler Çin ve Bizans gibi diğer ordularda olduğu gibi Sasani ordusunda da paralı asker olarak yer almışlardır. Ayrıca savaş esiri veya sığınma gibi şartlarda da askerlik yapmış olanlar bulunur. Hun, Kuşan, Akhun-Eftalit, Avar, Sabir, Hazar ve Göktürkler, Sasani ordusunda görev yapmışlar, zamanla da söz sahibi olup askerî alanda, iç ve dış siyasette etkin oldukları da görülmüştür. (İslam öncesi dönemde Arapların Türkleri ilk olarak tanımaları da Sasani ordusu içindeki bu Türkler yoluyla olmuştur.) Sasaniler döneminde İran coğrafyasının kuzey ve kuzeydoğu bölgelerinde yoğunlukla Türk kavimleri bulunuyordu. Türk kavimleri 3. ve 7. yüzyıllar arasında kuzey ve kuzeydoğuda Sasaniler için en tehlikeli hasımları olmuşlardır. Sasaniler döneminde bu bölgeler sık sık el değiştirmiş ve bazı dönemlerde Türklerin bazı kısımları Harzem, Horasan ve Toharistan gibi bölgelerde Sasani egemenliğine girmişlerdir.

Türklerle İranlıların daha yoğun ilişkileri, iki ulusun İslamiyeti kabul etmeleriyle başladı. Türkler bu dönemde Orta Asya'dan batıya akın ederek İranlılarla karşılaştılar. Bu karşılaşma her iki kültürü de çok derin bir şekilde etkiledi.

İki halkın çok daha yakın ilişki içine girdiği dönem, Selçuklu Devleti'nin İran coğrafyasına egemen olmasıyla başlamıştır. Bu dönemde Farsça, Fars sanatı ve Fars bürokrasisi, Selçuklu Devleti içinde önemli bir yer buldu. Bu etkileşim İran coğrafyası ile de sınırlı kalmadı, Anadolu'ya da geçti.

20. yüzyıla kadar İran'da kurulmuş olan hemen hemen her devlet bir Türk hanedanı tarafından yönetildi. Bir yandan da Türk dili çok sayıda Farsça kelimeyi benimseyerek İran kültüründen derin bir şekilde etkilendi. Sanat, bilim ve devlet yönetimi konusunda Türkler İranlılardan birçok bilgi edindiler.

İran İslamiyet dönemindeki tarihi boyunca sürekli bir şekilde Türk hanedanları tarafından yönetilmiş olsa da Anadolu'ya yerleşmiş olan Türklerle, Türkler tarafından yönetilen İranlılar arasındaki çekişmeler hiçbir zaman sona ermedi. İran'ı yöneten Timur Devleti ve Akkoyunlular devamlı Osmanlılarla savaştılar. Ancak Türk-İran ilişkilerindeki en önemli dönüm noktası yine bir Azeri asıllı Türk hanedanı olan Safevilerin işbaşına geçmesiyle meydana geldi. Safeviler 16. yüzyılda İran'da işbaşına geçtiler ve Şiiliği kabul ederek Doğu Anadolu Bölgesi'nde Oniki İmam inancını yayıp Alevi Türkmenleri ve Kızılbaşları kışkırtıp İran'ı dünya Şiiliğinin odak noktası haline getirdiler. Osmanlılar ise Hilâfeti ele geçirerek Sünniliğin önderleri haline geldiler. Bu tarihten sonra Osmanlı-İran çekişmesi aynı zamanda Sünni-Şii ve Sünni-Alevi çekişmesinin de bir parçası haline geldi.

Ayrıca İran edebiyatının en önemli şairlerinden Firdevsî'nin 33 yılda hazırladığı 60.000 beyitten oluşan Şehnâme eserinde Sasani döneminde (224–651) İranlılarla Turan halklarının ilişkilerinden ve gerçekleştirdikleri savaşlardan söz edilmektedir. İran edebiyatının bu temel eserinde, Sasanilerle Türklerin savaşlarından İran bakış açısıyla söz edilmekle birlikte, bir yandan da Turanlılar ile İranlılar'ın eski İran hükümdarlarından Tur ve İr'in soyundan geldikleri iddia edilerek bu iki halk kardeş görülür.

Safevilerle Osmanlılar 16. ve 17. yüzyıllarda defalarca savaştılar. Bağdat, Tebriz, Karabağ, Gürcistan gibi bölgeler defalarca el değiştirdi. Hiçbir taraf kesin bir üstünlük sağlayamadı. Ancak iki ülkenin de büyümekte olan Avrupa tehditine karşı birbirlerini zayıflattıkları söylenebilir. Sonunda 1639 yılında imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması'yla Türk-İran sınırı belirlendi. Günümüzde dahi geçerliliğini sürdüren Orta Doğu'da emperyal cetvelle çizilmemiş yegâne sınırdır.

Eski Türkçede "tat" sözcüğü hem "Fars", hem de "silah üzerindeki pas" anlamına gelir. 11. yüzyıl leksikografı Kâşgarlı Mahmud ayrılmaz Türk-Fars ilişkilerini esprili bir şekilde şöyle özetlemiştir:başsız börk bolmas (Başsız şapka olmaz)

tatsız Türk bolmas (Fars'sız/passız Türk olmaz)

Bazı tarihçiler Jöntürk hareketinin 1906 İran anayasal devrimini, bu devrimin de Osmanlı'nın II. Meşrutiyet ilanını etkilediğini savunurlarsa da genel kabul görmemiştir. Bu dönemdeki küresel bir etkinin bu iki ülkede olduğu gibi, Rusya, Meksika, Portekiz ve Çin gibi ülkelerde de benzer unsurlar gösterecek biçimde etkili olduğu öne sürülmüştür. Buna karşılık 1905-07 yılları arasında Doğu Anadolu ve Karadeniz bölgelerinde yoğunlaşan ve Erzurum İsyanı ile en yüksek seviyesine ulaşan toplumsal hareketler üzerinde, özellikle kullanılan yöntemler açısından, çarpıcı benzerlikler bulunmaktadır.

13 Ağustos 2008'de İran İslam Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Hüseyin Kaşkavi, Türkiye ve İran'ın ikili ilişkileri geliştirme azmi olduğunu söyledi. Haftalık basın toplantısında yerel ve yabancı basın mensuplarının sorularını yanıtlayan Kaşkavi, İran Cumhurbaşkanı Mahmut Ahmedinejad'ın Türkiye ziyaretine değinerek, bu ziyaretin Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Abdullah Gül'ün resmî daveti üzerine yapıldığını söyledi.Ziyaretin çok önemli olduğunu ifade eden Kaşkavi, ziyarette ikili ilişkilerin gelişmesi yollarının araştırılmasının ön planda olacağını belirtti.Ziyarette gündeme gelecek diğer önemli konunun da bölgesel sorunlar hakkında görüş alışverişi olduğunu belirten Kaşkavi, İran nükleer konusunun da gündeme gelebileceğini fakat bunun Türkiye'nin arabuluculuk yaptığı anlamına gelmediğini söyledi.Ziyaretin İstanbul'da yapıldığını ifade eden Kaşkavi, her iki cumhurbaşkanının programlarının dolu olmasından dolayı bu tarihlere denk geldiğini ve Türkiye Cumhurbaşkanı'nın bu tarihte İstanbul'da olacağından ziyaretin İstanbul'a yapılacağını ifade etti.

15 Ağustos 2008'de İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad, üç yıl önce bu göreve seçilmesinden sonra ilk kez Türkiye'yi ziyaret ediyor. İki ülke heyetlerinin görüşmelerinde, uyuşturucu kaçakçılığı, organize suçlar ve terörizmle mücadele ile diğer bazı konularda iş birliği anlaşması imzalandı. Aynı tarihte Guardian, Ankara'nın Tahran ile doğal gaz anlaşması imzalamaması karşılığında, Washington'un da İran Cumhurbaşkanı Ahmedinejad'ın ziyaretine göz yumduğunu yazdı, 16 Ağustos 2008 tarihinde ise İran Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad, Türkiye'yle en kısa sürede enerji anlaşmaları imzalamayı umduğunu söyledi.

İran üzerinde nükleer programından dolayı baskının arttığı bir dönemde Ankara sürpriz bir çıkış yaparak arabulucu olabileceğini açıkladı. Benzer bir açıklama Brezilya'dan da geldi. Bu süreçte Brezilya'ya daha yakın duran İran, 16 Mayıs 2010'da iki ülkenin Dışişleri Bakanlarını Tahran'a davet etti. Yaklaşık 16 saat süren görüşmelerin ardından 3 ülke arasında Tahran Deklarasyon'u imzalandı. Anlaşma Batı tarafından değerli bulunmadı ancak özellikle Türkiye ve İran anlaşmanın hala masada olduğunu savunuyor. İki komşu ülke, anlaşmanın ardından ikili ilişkilerin sadece nükleer sorun çevresinde değil, ekonomik ve sosyal alanda da artırılacağı sözü verdi.

Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki 2020 Dağlık Karabağ Savaşı'nın Azerbaycan'ın askerî zaferi ile sonuçlanmasının ardından 10 Aralık 2020'de Bakü'de Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın da katıldığı askerî bir geçit töreni düzenlendi. Erdoğan buradaki konuşmasında Azeri şair Bahtiyar Vahapzade'nin "Topraktan Pay Olmaz" adlı şiiri okudu. Şiirin bir bölümünde geçen "Aras'ı ayırdılar, kum ile doldurdular. Ben senden ayrılmazdım. Zor ile ayırdılar" kısmının, günümüz Azerbaycan topraklarının ve İran'a bağlı Doğu Azerbaycan Eyaleti'nin Sovyetler Birliği ve İran arasında bölünmesine gönderme yaptığını savunan İran hükûmeti tarafından tepkiyle karşılandı ve iki ülke arasında diplomatik krize yol açtı. Türk ve İranlı büyükelçiler karşılıklı olarak Dışişleri bakanlıklarına çağrıldı ve diplomatik nota verildi.

İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif 11 Aralık'ta Twitter üzerinden yaptığı açıklamada, "Cumhurbaşkanı Erdoğan'a, Bakü'de kötü anlattığı şeyin, Aras'ın kuzeyindeki bölgelerin İran anavatanından zorla ayrılmasına atıfta bulunduğu bilgisi verilmedi mi? Azerbaycan Cumhuriyeti'nin egemenliğine zarar verdiğini fark etmedi mi? Kimse sevgili Azerbaycan'ımız hakkında konuşamaz." ifadelerini kullandı. Türkiye Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu ise "Erdoğan'ın İran'ın ulusal egemenliğine ve toprak bütünlüğüne tam saygı duyduğunu" belirtti. Şiir tartışmasından günler sonra İran cumhurbaşkanı Hasan Ruhani, İran'ın Erdoğan'ın şiiriyle Türkiye ile tartışmanın ötesine geçebileceğini söyledi.

4 Mart 2026 tarihinde İran'dan ateşlenen ve Irak ile Suriye hava sahasını geçerek Türkiye'ye yönelen bir balistik mühimmatın NATO hava savunma unsurları tarafından imha edilmesiyle sonuçlanan güvenlik olayıdır. Türkiye Millî Savunma Bakanlığına göre söz konusu mühimmat, Doğu Akdeniz'de konuşlu NATO hava ve füze savunma sistemleri tarafından Türk hava sahasına girmeden önce angaje edilerek etkisiz hâle getirilmiştir.

Olayın ardından yapılan açıklamalarda, önleme sırasında kullanılan hava savunma füzesine ait bir parçanın Hatay ilinin Dörtyol ilçesinde açık bir alana düştüğü belirtildi. Yetkililer, olayda herhangi bir can kaybı veya yaralanma yaşanmadığını bildirdi. Türkiye Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Burhanettin Duran da yaptığı açıklamada, kurumların süreci anlık koordinasyon içinde takip ettiğini ve Türkiye'nin hava sahasını koruma kapasitesinin en üst seviyede olduğunu ifade etti.

Diplomatik düzeyde ise Türkiye Dışişleri Bakanlığı, olayın ardından İran'ın Ankara Büyükelçisini bakanlığa çağırarak yaşanan hadiseye ilişkin Türkiye'nin tepki ve endişelerini iletti. Türk yetkililer, ülkenin toprakları ve hava sahasına yönelik her türlü tehdide karşı gerekli önlemlerin kararlılıkla alınacağını vurgularken, bölgedeki taraflara çatışmaların yayılmasına yol açabilecek adımlardan kaçınma çağrısında bulundu ve NATO ile müttefiklerle iş birliğinin sürdürüleceğini açıkladı.

9 Mart 2026 tarihinde İran'dan ateşlendiği tespit edilen bir balistik mühimmatın Türkiye hava sahasına yönelmesi ve Doğu Akdeniz'de konuşlu NATO hava ve füze savunma unsurları tarafından etkisiz hâle getirilmesiyle sonuçlanan güvenlik olayıdır. Türkiye Millî Savunma Bakanlığı (MSB), söz konusu mühimmatın Türk hava sahasına girdikten sonra angaje edilerek düşürüldüğünü duyurdu. Yerel kaynaklara göre önleme sırasında oluşan parçalar Gaziantep'in Şahinbey ilçesindeki Güneyşehir TOKİ konutları çevresindeki boş arazilere düştü. Olayda herhangi bir can kaybı ya da yaralanma meydana gelmedi.

Olay, İran'ın ABD ve İsrail tarafından İran'a yönelik gerçekleştirilen saldırılara karşı bölgedeki bazı ülkelere düzenlediği misillemeler sırasında meydana geldi. Bu gelişme, 4 Mart 2026'da İran'dan ateşlenen ve NATO hava savunma unsurları tarafından imha edilen bir balistik mühimmatın parçalarının Hatay'ın Dörtyol ilçesine düşmesiyle sonuçlanan olaydan sonra Türkiye hava sahasının ihlal edildiği ikinci vaka olarak kaydedildi. İran yönetimi Türkiye'ye yönelik füze saldırısı düzenlediği iddialarını reddetti ve olayın İran ordusunun bağımsız hareketi sonucu gerçekleşmiş olabileceğini ileri sürdü.

Diplomatik düzeyde Türkiye Dışişleri Bakanlığı, olayın ardından İran'ın Ankara Büyükelçisi Muhammed Hasan Habibullahzade'yi bakanlığa ikinci kez çağırarak Türkiye'nin tepki ve endişelerini iletti. Diplomatik kaynaklara göre büyükelçiden olayla ilgili açıklama talep edilirken, Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan İranlı yetkililere Türkiye'ye yeni füze yönelmemesi gerektiği mesajının iletildiğini açıkladı.

İran'dan Türkiye'ye yönelik balistik füze tehdidinin artmasından dolayı 10 Mart 2026 tarihinde Milli Savunma Bakanlığı Türk hava sahasının korunması için bir Patriot hava savunma sisteminin Malatya'ya konuşlandırıldığını bildirdi.

Bu saldırının ardından, İran'dan gelebilecek ek füze saldırılarının önünü alabilmek için MSB Basın ve Halkla İlişkiler Müşaviri ve Bakanlık Sözcüsü Tuğamiral Zeki Aktürk 12 Mart tarihinde düzenlediği basın toplantısında şu açıklamayı yapmıştır:

"İncirlik bir Türk üssüdür. Üzerindeki tüm tesisleri ile birlikte mülkiyeti Türkiye Cumhuriyeti'ne aittir. Üs komutanı Türk Tuğgeneralimizdir. Orada Amerikan askerlerinin olması Amerikan üssü olduğu anlamına gelmez".

MSB'nin söz konusu açıklaması, İran'ın yeni dini lideri Mücteba Hamaney'in "komşularımızla dostluğa inanıyoruz ancak bölge ülkelerinde bulunan ABD üslerini vurmaya devam edeceğiz" açıklamasından sonra gelmişti.

İran'dan Türkiye'ye karşı düzenlenen iki balistik füze saldırısının ardından, 13 Mart 2026 tarihinde üçüncü bir füze saldırısı gerçekleşmiştir. Söz konusu balistik füzenin Türk hava sahasına girmesinin ardından Adana ilinde bulunan İncirlik hava üssünde sirenler çalmıştır. İran tarafından fırlatılan balistik füze NATO unsurları tarafından havada vurularak etkisiz hale getirilmiştir.

Türkiye Cumhuriyeti Millî Savunma Bakanlığı (MSB) yaşanan saldırı sonrasında bir açıklama yayınlamıştır. Bakanlık söz konusu tehdidin NATO unsurları tarafından etkisiz hale getirildiğini kamuoyunun bilgisine sunduktan sonra olayın tüm boyutlarının aydınlatılması amacıyla İran ile görüşmelerin sürdürüldüğü belirtilmiş, olay hakkında daha fazla ayrıntı paylaşmamıştır.

Konuya ilişkin NATO da kısa bir açıklama yapmıştır. İttifak sözcüsü Allison Hart, sosyal medya üzerinden yaptığı açıklamada NATO'nun Türkiye'ye doğru yönelen İran balistik füzesini bir kez daha başarıyla önlediğini ve ittifakın müttefiklerini savunma konusundaki kararlılığını sürdürdüğünü ifade etmiştir. Olayın ardından Adana'daki İncirlik Hava Üssü yakınlarında gece saatlerinde siren sesleri duyulduğu bildirilmiştir. Türk basınında yer alan haberlere göre sirenler sabah saat 03.30 civarında çalmış ve yaklaşık beş dakika sürmüştür. Sosyal medyada olay anına ait olduğu iddia edilen görüntüler paylaşılmış, bazı paylaşımlar hakkında dezenformasyon iddiasıyla savcılıkların soruşturma başlattığı aktarılmıştır.

İran'ın Ankara Büyükelçiliği ise yayımladığı açıklamada İran'dan Türkiye'ye doğru herhangi bir mühimmat fırlatılmadığını savunmuş ve konunun incelenmesi için ortak teknik ekip kurulmasına hazır olduklarını belirtmiştir.

İran tarafından yapılan açıklamanın ardından 14 Mart tarihinde Dışişleri Hakan Fidan da konu ile alakalı bir açıklamada bulunarak, İranlı yetkililerin Türkiye'ye füze atmadıklarını söylediklerini ancak bu açıklamaya karşın eldeki mevcut verilerin füzelerin İran'dan fırlatıldığına delalet ettiğinin altını çizmiştir. Fidan sözlerine devam ederek "bu vahim hadiseyle ilgili olarak İranlı muhataplarımızla doğrudan temas halindeyiz" şeklinde açıklamasını noktalamıştır.

İran'dan gelen bu üçüncü füze saldırısı Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın 12 Mart 2026 tarihinde yapmış olduğu "Türkiye'ye el uzatanın eli, dil uzatanın dili yanar" açıklamasından hemen bir gün sonra gerçekleşmiştir.

30 Mart 2026 tarihinde Milli Savunma Bakanlığı (MSB), İran'dan ateşlendiği değerlendirilen bir balistik mühimmatın Türk hava sahasına girdiğini ve bölgede konuşlu NATO hava ve füze savunma unsurları tarafından imha edildiğini açıklamıştır. Açıklamada, Türkiye'nin topraklarına ve hava sahasına yönelen her türlü tehdide karşı gerekli tedbirlerin “kararlılıkla ve tereddütsüz” alındığı ve gelişmelerin millî güvenlik önceliği çerçevesinde yakından takip edildiği ifade edilmiştir.

Gazeteci Sinan Burhan, 30 Mart 2026 tarihinde İran'dan Türkiye'ye ateşlenen balistik mühimmatla ilgili çeşitli iddialarda bulunmuştur. Güvenlik kaynaklarına dayandırdığı açıklamalarında Burhan, söz konusu füzenin İran'ın batı bölgelerinden fırlatıldığını ifade etmiş ve bu füzenin Malatya semalarında NATO unsurları tarafından etkisiz hale getirildiğini belirtmiştir. Burhan'a konuştuğu aktarılan güvenlik kaynakları ise füzenin muhtemel hedefinin Kürecik radar üssü olduğu değerlendirmesinde bulunmuştur.

Olayın ardından Genelkurmay Başkanı Selçuk Bayraktaroğlu ile NATO Askerî Komite Başkanı Amiral Giuseppe Cavo Dragone arasında video konferans yöntemiyle bir görüşme gerçekleştirilmiş ve bölgesel güvenlik konuları ele alınmıştır.

Bu saldırı, Hakan Fidan'ın 26 Mart 2026 tarihinde A Haber kanalında katıldığı bir televizyon programında kendisine yöneltilen "Türkiye üzerinde birkaç İran füzesi engellendi, ama bir süredir tekrarlanmış değil, arka planda, füzeler Türkiye'ye doğru, hava sahasını işgal edecek şekilde fırlatıldıktan sonra nasıl bir süreç işledi ki böyle bir şey tekrarlanmadı, en azından şu ana kadar" şeklindeki soruya doğrudan yanıt vermemesi ve gülerek "Buna cevap vermek zorunda mıyım" ifadelerini kullanmasının ardından gerçekleşmiştir.

20 Mart tarihindeki saldırı iddialarının birebir benzeri 27 Mart 2026 tarihinde de dillendirilmiştir. Adana ilinde ikamet etmekte olan vatandaşların sosyal medya paylaşımlarında İncirlik Hava Üssü dolaylarında siren seslerinin duyulduğuna dair paylaşımlar yapılmıştır. Buna karşın Milli Savunma Bakanlığı yapmış olduğu resmi açıklamada sosyal medyada siren seslerinin duyulduğunu kabul etse de, "herhangi bir saldırı veya olumsuz bir durum bulunmamaktadır. Yanlış alarm olduğu değerlendirilmektedir" şeklinde bir açıklama yapmıştır.