| Ön Türkçe | |
|---|---|
| Bölge | Moğolistan (tahmini) |
| Dönem | MÖ 3000-500 Ön Türkler |
| Dil ailesi | Altay?
|
| Dil kodları | |
| ISO 639-3 | – |
Ön Türkçe,Türk dilleri ailesinin Şaz ve Oğur dallarına ayrılmadan önceki dönemlerine ait varsayımsal bir anadildir. Ana Bulgarca ve Ana Türkçe gibi alt kuramsal dillere ayrılır. Diğer anadiller gibi, geçmişteki konuşma dili ile birebir aynı olmayabilir. "ilk" ve "ön" anlamlarına gelen preliminary sözcüğünde ifade edildiği gibi, ilk Türkçe dönemi olarak da görülebilir.
Kapsam
İlk Türkçe (Pre-Türkçe), alt yapılandırma dilleri olan Ana Türkçe ve Ana Bulgarcanın atasıdır.
Ana Türkçe
Ana Türkçe ya da Ön Türkçe (Proto-Türkçe), Şaz grubunda yer alan Türk dillerinin yapılandırılmış varsayımsal ata dilidir. Bu dil milat başlarından Göktürk dönemine kadar olan sürede Ön Türkler tarafından konuşulmuştur.
Türkçenin elde olan en eski yazılı kaydı; 682-691 yıllarında yazılmış olan Çoyr Yazıtıdır. Fakat bu yazıt Orhun yazıtları kadar hareketlilik ve canlılık göstermediğinden çoğu zaman Orhun Yazıtları Türkçenin ilk yazılı kaynağı kabul edilir. Orhun Yazıtları Türk dillerinin doğu kolunun özelliklerini gösterir. Geçmişte Ana Türkçenin oluşturulma çalışmaları daha çok Eski Doğu Türkçesi ve Oğuz dillerine dayanıyorken günümüzde yaşayan tüm yazılı ve sözlü Türkî dillerin kapsamlı olarak incelenmesine başlandı. Eski doğu Türkçesinin Runik, Uygur ve Mani belgeleri yeniden oluşturulma çalışmalarında etkili olurken, Eski Batı dilleri ile ilgili yazılı kaynaklar yetersizdir.
Ana Bulgarca
Ana Bulgarca ya da Ön Bulgarca (Proto-Bulgarca), Lir grubunda yer alan Türk dillerinin yapılandırılmış varsayımsal ata dilidir. Bu dili milat başından 6. yüzyıla kadar Ön Bulgarların konuştuğu kabul edilir. 5-6. yüzyıllarda Macarcanın atası olan dile pek çok ödünç kelime vermiştir. Ana Bulgarca yapılandırmalarda Çuvaşçadan, İdil Bulgarcasından, Tuna Bulgarcasından ve başka dillere geçmiş Oğurca kelimelerden yararlanılır. Hazarların, Avarların ve Avrupa Hunlarının bu dili konuşup konuşmadığı konusu verilerin yetersiz olmasından dolayı tartışmalıdır.
Zaman aralığı
Dünyadaki tüm ana dillerin bir üst zaman sınırı yani yaklaşık başlangıç noktası vardır ve bu aralık genellikle Orta Taş Çağı'nın sonu veya Cilalı Taş Devri'nin başıdır. Neolitik Devrim denen dönemde oluşan toplumsal-dilsel koşullar, bugün bildiğimiz anlamda dillerin ortaya çıkması sonucunu doğurmuştur. Ana Türk dili, Ana Türkler tarafından konuşulan, Türk dillerinin ortak atasıdır. İlk Türkçe, Ogur (batı) ve Şaz (doğu) kollarına ayrıldı. İlk Türkçenin en son 2.500 yıl önce Doğu Asya'da konuşulduğu düşünülüyor.
Sesbilimi
Ünsüzler
| Dudaksıl | Dişsil/Dişyuvasıl | Artdişyuvasıl | Damaksıl | Artdamaksıl | Küçükdilsil | Gırtlaksıl | |||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Sıradan | Damaksıllaşmış | ||||||||
| Genizsil | /m/ (*m) | /n/ (*n) | /nʲ/ (*ń) | /ŋ/ (*ŋ) | (/ɴ/) | ||||
| Kapantılı | Ötümsüz | /p/ (*p) | /t/ (*t) | /k/ (*k) | (/q/) | ||||
| Ötümlü | /b/ (*b) | /d/ (*d) | /g/ (*g) | (/ɢ/) | |||||
| Yarı kapantılı | /t͡ʃ/ (*č) | ||||||||
| Islıklı | /s/ (*s) | /h/ (*h) | |||||||
| Sürtünmesiz | Yanal | /l/ (*l) | /lʲ/ (*ĺ) | ||||||
| r-sesli | /r/ (*r) | /rʲ/ (*ŕ) | |||||||
| Yarı ünlü | /j/ (*y) | ||||||||
Küçükdilsil ünsüzler artdamaksıl ünsüzlerin arka ünlüler çevresinde aldığı biçimlerdir. Örneğin *k sesi *eke (eci, abla) sözcüğünde /k/ iken *āk (batı; ak, beyaz) sözcüğünde /q/ idir.
/h/ sesinin İlk Türkçede varlığı tartışmalıdır. Halaçça'da sözcük başında oldukça sık ve düzenli bulunmasından dolayı İlk Türkçeden gelmiş ve sözcük başı *h sesini koruyan tek Türk dilinin Halaçça olabileceği düşünülmektedir, ancak bu Halaçça'ya özgü sonradan bir icat da olabilir.
Ünlüler
| Ön | Arka | |||
|---|---|---|---|---|
| Düz | Yuvarlak | Düz | Yuvarlak | |
| Kapalı | /i/, /iː/ (*i, *ī) | /y/, /yː/ (*ü, *ǖ) | /ɯ/, /ɯː/ (*ï, *ï̄) | /u/, /uː/ (*u, *ū) |
| Orta | /e/, /eː/ (*ẹ, *ẹ̄) | /ø/, /øː/ (*ö, *ȫ) | /ɤ/, /ɤː/ (*ạ, *ạ̄) | /o/, /oː/ (*o, *ō) |
| Açık | /ɛ/, /ɛː/ (*e, *ē) | /a/, /aː/ (*a, *ā) | ||
Yukarıdaki tabloda görüldüğü gibi tüm ünlülerde kısalık-uzunluk ayrımı söz konusudur. Uzun ünlüler uzatma işareti ile gösterilir, örneğin kısa /a/ *a iken uzun /a/ *ā idir. Yalnızca ünlü uzunluğu ile ayrımsanan sözcükler de söz konusudur, örneğin "at" (at) ile "āt" (ad).
Ayrıca Çağdaş Türkçede olduğu gibi İlk Türkçede de büyük (ön-arka) ve küçük (düz-yuvarlak) ünlü uyumları vardır.
R-Z ayrımı
Türkçenin *r ve *z ağızlarına ayrılması daha Altay döneminde olmuştur ve en azından MÖ 2000 yıllarına dayanmaktadır. Kimi araştırmacılar Türkçedeki bu ses değişiminde r'nin z'den önce olması düşüncesindedirler. Karşı görüşte olanlar da vardır.
Sözcük bilgisi
Adıllar
| İlk Türkçe | Oğur Türkçesi | Genel Türkçe | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Ana Bulgarca | Çuvaşça | Ana Genel Türkçe | Türkçe | Azerbaycan Türkçesi | Türkmence | Kazakça | Karahanlı Türkçesi | Özbekçe | Başkurtça | Kırgızca | Sahaca (Yakut) | |
| *bẹ,*ben- | *bi, *men- | e-pĕ, man- | *ben, *ben- | ben, ben-, ban- | mən, mən- | men | men, ma- | men, man- | men | min | men | min |
| *sẹ,*sen- | *si, *sen- | e-sĕ, san- | *sen, *sen- | sen, sen-, san- | sən, sən- | sen | sen, sa-, siz | sen, san- | sen, siz | hin | sen, siz | en |
| *an-, *o-l | *an-, *ol | un-, văl | *an-, *ol | on-, ol | on-, o | ol | on-, o-l | an-, ol | u | ul | al | kini, ol |
| *biŕ | *bir | pir | *biz | biz | biz | biz | biz | biz | biz | beð | biz | bihigi |
| *siŕ | *sir | sir | *siz | siz | siz | siz | sender, sizder | siz | sizlar | heð | siler, sizder | ehigi |
| *an-lar | - | vĕsem, vĕsen- | *anlar | on-lar | onlar | olar | olar | olar | ular | ular | alar | kiniler, ollor |
Sayılar
| İlk Türkçe | Oğur Türkçesi | Genel Türkçe | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| İdil Bulgarcası | Çuvaşça | Türkçe | Azerice | Türkmence | Karahanlı Türkçesi | Kazakça | Özbekçe | Başkurtça | Kırgızca | Yakutça (Sahaca) | ||
| 1 | *bīr | بير (bīr) | pĕr | bir | bir | bir | bīr | bir | bir | ber | bir | biir |
| 2 | *ẹki | اَكِ (eki) | ikĕ | iki | iki | iki | ikkī | eki | ikki | ike | eki | ikki |
| 3 | *üç | وج (več) | viśĕ | üç | üç | üç | üč | üsh | uch | ös | üč | üs |
| 4 | *dȫrt | تُوات (tüvēt) | tăvată | dört | dörd | dö:rt | tȫrt | tört | to'rt | dürt | tört | tüört |
| 5 | *bēĺ | بيال (byēl) | pilĕk | beş | beş | bä:ş | bḗš | bes | besh | biş | beş | bies |
| 6 | *altï | اَلطِ (altï) | ultă | altı | altı | alty | altï̄ | altı | olti | altı | altı | alta |
| 7 | *yẹti | جىَاتِ (čyēti) | śičĕ | yedi | yeddi | ýedi | yétī | zheti | yetti | yete | jeti | sette |
| 8 | *sekiŕ | ڛَكِڔ (sekir) | sakăr | sekiz | səkkiz | sekiz | sekiz | segiz | sakkiz | higeð | segiz | aаğıs |
| 9 | *tokuŕ | طُخِڔ (tuxïr) | tăhăr | dokuz | doqquz | dokuz | tokūz | toğız | to'qqiz | tuğıð | toguz | toğus |
| 10 | *ōn | وان (vān) | vună | on | on | ōn | ōn | on | o'n | un | on | uon |
| 20 | *yėgirmi | جِيِرم (čiyirim) | śirĕm | yirmi | iyirmi | ýigrimi | yegirmī | zhıyırma | yigirma | yegerme | jıyırma | süürbe |
| 30 | *otuŕ | وطر (vutur) | văḍăr | otuz | otuz | otuz | ottuz | otız | o'ttiz | utıð | otuz | otut |
| 40 | *kïrk | حرح (xïrïx) | hĕrĕh | kırk | qırx | kyrk | kïrk | qırıq | qirq | qırq | kırk | - |
| 50 | *ellig | الو (ellüv), اَلُّ (ellü) | allă | elli | əlli | elli | ellig | eliw | ellik | ille | elüü | - |
| 60 | *altmïĺ | [kaydedilmedi] | utmăl | altmış | altmış | altmyş | altmïš | alpıs | oltmish | altmış | altımış | - |
| 70 | *yẹtmiĺ | [kaydedilmedi] | śitmĕl | yetmiş | yetmiş | ýetmiş | yetmiš | zhetpis | yetmish | yetmeş | jetimiş | - |
| 80 | *sekiŕ ōn | سكر وان (sekir vān) | sakărvun | seksen | səksən | segsen | seksȫn | seksen | sakson | hikhän | seksen | ağıs uon |
| 90 | *dokuŕ ōn | طوخر وان (toxïr vān) | tăhărvun | doksan | doxsan | togsan | toksōn | toqsan | to'qson | tuqhan | tokson | toğus uon |
| 100 | *yǖŕ | جُور (čǖr) | śĕr | yüz | yüz | ýüz | yǖz | zhüz | yuz | yöð | jüz | süüs |
| 1000 | *bïŋ | [kaydedilmedi] | pin | bin | min | müň | miŋ | mıŋ | ming | meŋ | miñ | muŋ |
Ayrıca bakınız
- Şaz Türkçesi
- Eski Türkçe
- Proto Hint-Avrupa dili
- Proto Güney Kafkasya dili
- Ön insan dili
- Proto diller
- Türkçenin dönemleri