Atatürk devrimleri

Türkiye tarihi
Selçuklular Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157) Anadolu Selçuklu Devleti (1077-1308) Anadolu beylikleri (11.-17. yüzyıl)
Osmanlı İmparatorluğu Kuruluş dönemi (1299-1453) Yükselme dönemi (1453-1566) Duraklama dönemi (1566-1683) Gerileme dönemi (1683-1792) Dağılma dönemi (1792-1922)
Türkiye Cumhuriyeti İstiklâl Harbi (1919-1923) Ankara Hükûmeti (1920-1923) Atatürk Devrimleri (1922-1937) Tek partili dönem (1923-1945) Çok partili dönem (1945-günümüz)
Konuya göre Anayasa tarihi Ekonomik tarih Askerî tarih Zaman çizelgesi
g t d

Makale serilerinden
Atatürk Devrimleri
Siyaset Saltanatın kaldırılması Cumhuriyetin ilanı Hilâfetin kaldırılması Laikliğin Anayasa'ya girmesi Kadınlara seçme ve seçilme hakkı
Toplumsal Şapka Devrimi Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması Soyadı Kanunu Lâkap ve unvanların kaldırılması Uluslararası ölçülerin kabulü Kıyafet İnkılâbı
Eğitim ve kültür Tevhîd-i Tedrîsât Kanunu Harf Devrimi Millet mektepleri Türk Dil Kurumu Türk Tarih Kurumu Üniversite Reformu Güzel sanatlarda yenilikler
Ekonomi İzmir İktisat Kongresi Aşarın kaldırılması Çiftçinin özendirilmesi Kapitülasyonların kaldırılması Toprak reformu Atatürk Orman Çiftliği Sanayi Teşvik Kanunu Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı Tarım Kredi Kooperatifleri Kabotaj Kanunu Devlet Demiryolları Limanları İdaresi Yüksek Ziraat Enstitüsü
Hukuk Mecellenin kaldırılması Türk Kanunu Medenisi Türk Ceza Kanunu
g t d

Atatürk Devrimleri, Atatürk İnkılâpları, Kemalist Devrim ya da Türk Devrimi, Mustafa Kemal Atatürk'ün liderliğinde Kemalist çerçeve doğrultusunda gerçekleştirilen; Türkiye Cumhuriyeti'ni laik ve modern bir ulus devlete dönüştürmeyi amaçlayan siyasal, hukuksal, dinî, kültürel, toplumsal ve ekonomik düzenlemeler bütünüdür. Bu dönemde temel siyasal güç olan Cumhuriyet Halk Partisi, çok partili hayata geçiş yönünde yapılan bazı girişimlere rağmen, 1923'ten 1945'e kadar Türkiye'yi tek parti yönetimi altında idare etti. 1938'de Atatürk'ün ölümünün ardından yerine geçen İsmet İnönü, liderliği devralarak Kemalist reformları sürdürdü ve geliştirdi. Ancak bu süreç, II. Dünya Savaşı'nın yarattığı koşullar nedeniyle sekteye uğradı. Nihayetinde Cumhuriyet Halk Partisi, 1950 genel seçimlerini Demokrat Parti'ye kaybederek iktidardan düştü ve bu gelişme, Türk Devrimi sürecinin sona ermesi olarak değerlendirildi.

Reformların merkezinde, Türk toplumunun modernleşmesi gerektiği düşüncesi yer alıyordu; bu doğrultuda yalnızca siyasal alanda değil, ekonomik, toplumsal, eğitsel ve hukuksal alanlarda da kapsamlı değişiklikler gerçekleştirildi. Bu reformlar, yüzyıllar boyunca şekillenmiş karmaşık yapıyı çözmeyi amaçlayan planlı bir program çerçevesinde yürütüldü ve pek çok geleneksel uygulamanın sona ermesine yol açan köklü kurumsal dönüşümleri beraberinde getirdi. Reformlar, 1921 Anayasası'nın yerine 1924 Anayasası'nın kabul edilmesiyle başlayan anayasal modernleşme süreciyle başlatıldı, yeni cumhuriyetin ihtiyaçlarına uygun biçimde Avrupa hukukunun ve yargı sisteminin uyarlanmasıyla sürdürüldü. Bunu, özellikle eğitim sistemi üzerinde yoğunlaşan kapsamlı bir laikleşme ve idarî modernleşme süreci izledi. Türkiye Cumhuriyeti'nde okuryazarlık oranı da bu dönemde hızlı bir artış göstererek yalnızca on yıl içinde %9'dan %33'e yükseldi.

Atatürk'ün reformlarıyla öngörülen siyasal sistemin unsurları aşamalı olarak gelişti ve 1928 yılında Anayasa'dan İslam ibaresinin çıkarılmasıyla Türkiye, egemenliğin millete ait olduğu laik ve demokratik bir cumhuriyet niteliği kazandı. Bu sistemde egemenlik, Türk milletine ait olup millet iradesi, seçilmiş tek meclisli bir yasama organı olan Türkiye Büyük Millet Meclisi aracılığıyla temsil edilmektedir. Anayasanın başlangıç kısmında yer alan milliyetçilik ilkesi, cumhuriyetin maddi ve manevi refahı olarak tanımlandı; devletin temel nitelikleri ise laiklik, toplumsal eşitlik, kanun önünde eşitlik ile cumhuriyetin ve Türk milletinin bölünmezliği olarak belirlendi. Bu çerçevede, kuvvetler ayrılığı ilkesine dayanan laik ve demokratik bir düzen içinde üniter bir ulus devlet yapısının kurulması hedeflendi.

Tarihsel olarak Atatürk Devrimleri, Osmanlı İmparatorluğu'nda 1839'da başlayıp 1876'daki I. Meşrutiyet ile sona eren Tanzimat döneminin mirasını, ardından II. Abdülhamid'in 1878-1908 yılları arasındaki otoriter yönetimi sırasında eğitim ve bürokraside gerçekleştirilen kapsamlı düzenlemeleri, 1908-1913 arasındaki II. Meşrutiyet sürecinde Jön Türkler öncülüğünde yaşanan görece siyasal çoğulculuk ve hukuk devleti deneyimini ve 1913-1918 yılları arasında İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin tek parti yönetimi altında imparatorluğu laikleştirme ve modernleştirme yönünde yürütülen çeşitli girişimleri izleyen bir devamlılık içinde ortaya çıktı.

Atatürk, 30 Ağustos 1925 tarihli Kastamonu konuşmasında devrimlerin amacını; "Türk milletinin son asırlarda geri kalmasına neden olan bütün kurumları kaldırarak yerine milletin karakterine, şartlara ve çağın gereklerine uygun ve ilerlemeyi sağlayacak yeni kurumlar kurmak ve Türkiye'yi çağdaş medeniyetler seviyesine çıkartmaktır." şeklinde ifade etti.

Atatürk Devrimlerinin temel amacı, Türkiye'nin dış güçlerin, özellikle Batılı devletlerin doğrudan etkisi ve denetimi altına girmesini önleyerek bağımsızlığını korumaktı. Bu süreç, ideal bir toplum tasarımına dayanan ütopik bir proje olmaktan ziyade, ulusal birliği sağlayan bir dönüşüm hareketi niteliği taşıyordu. Nitekim Atatürk, 1919-1922 yılları arasında Türk Kurtuluş Savaşı sürecinde halkı etrafında birleştirerek Türk yurdu olarak görülen toprakları işgal eden yabancı güçleri uzaklaştırdı. Bu mücadele ruhu, yeni devletin kimliğini şekillendiren birleştirici unsur hâline geldi ve 1923 yılında imzalanan Lozan Antlaşması ile Osmanlı İmparatorluğu resmen sona ererken, yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti uluslararası alanda tanındı. 1923 ile 1938 yılları arasında gerçekleştirilen köklü siyasal ve toplumsal reformlar, Türkiye'yi dönüştürerek modernleşme sürecinde yeni bir dönemin başlangıcını oluşturdu. Bu kapsamda mezhepsel azınlıklar ve kadınlar için sivil ve siyasal eşitlik yönünde önemli adımlar atıldı.

Osmanlı İmparatorluğu, devlet başkanı olan padişahın aynı zamanda halife sıfatını da taşıdığı İslamî bir devlet yapısına sahipti. Toplumsal düzen, millet sistemi etrafında örgütlenmişti; bu yapı, toplum içinde dinî, kültürel ve etnik sürekliliğin büyük ölçüde korunmasına imkân tanırken, aynı zamanda dinî anlayışın idarî, ekonomik ve siyasal mekanizmalara entegre edilmesine de olanak sağlıyordu. Geleceğe yönelik tartışmalara yön veren seçkin grubun başında iki ana eğilim bulunuyordu: "İslamcı reformistler" ve "Batıcılar". Her iki grup da birçok temel hedefte ortaklaşsa da yöntem ve esin kaynakları bakımından farklılaşıyordu. Bazı seküler aydınlar ile reform yanlısı Müslüman düşünürler, Avrupa'daki toplumsal ilerlemenin Protestan Reformu sonrasında gerçekleştiği görüşünü benimsedi ve bu yaklaşım François Guizot'un Histoire de la civilisation en Europe adlı eserinde dile getirildi. Bu çerçevede, Martin Luther'in deneyiminden hareket eden reformist Müslüman düşünürler, İslam'da da bir reformun gerekli olduğu sonucuna vardılar. Buna karşılık Abdullah Cevdet, İsmail Fenni Ertuğrul ve Kılıçzâde İsmail Hakkı gibi Batıcı düşünürler, esin kaynaklarını Avrupa toplumlarında dinin kamusal hayattaki etkisinin giderek azalmasından aldılar. Bu görüşe göre reforme edilmiş bir din, toplumsal modernleşme sürecinde yalnızca geçici bir araç işlevi görecek, ardından kamusal alandan çekilerek bireysel yaşamla sınırlı bir konuma indirgenecektir.

Cumhuriyetin ilanına kadar Osmanlı İmparatorluğu, dinî ve hanedan temelli otorite mirasıyla varlığını sürdürmekteydi. Osmanlı monarşisi, Ankara Hükûmeti tarafından kaldırılsa da gelenekleri ve kültürel sembolleri toplum içinde, özellikle halk arasında, bir süre daha etkisini korudu. 1 Kasım 1922'de Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından saltanatın kaldırılmasıyla birlikte VI. Mehmed ülkeyi terk etti ve Ankara'daki milliyetçi yönetim ülkenin tek egemen otoritesi hâline geldi. Bu süreçte gerçekleştirilen en temel reformlar, Türk milletinin temsilî demokrasi yoluyla egemenliğini kullanmasını mümkün kıldı. Nihayetinde, 29 Ekim 1923'te yine Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi.

1921 Anayasası, Türkiye'de kısa bir süre yürürlükte kalan temel hukuk metni olup Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından Türk Kurtuluş Savaşı sırasında kabul edildi. Yalnızca 23 maddeden oluşan bu kısa ve sade metnin temel dayanağı, egemenliğin Osmanlı İmparatorluğu'ndaki mutlak monark olan padişahtan değil, doğrudan milletten kaynaklandığı ilkesiydi. 1921 Anayasası aynı zamanda, Osmanlı Devleti'nin imzaladığı ve topraklarının büyük bölümünün İtilaf Devletleri'ne bırakılmasını öngören Sevr Antlaşması'nın hükümlerini reddederek 1919-1923 yılları arasındaki Kurtuluş Savaşı'nın hukuki temelini oluşturdu. Anayasa, Ekim 1923'te yapılan değişiklikle Türkiye'nin yönetim şeklinin cumhuriyet olduğunu ilan edecek biçimde yeniden düzenlenmiştir. Nisan 1924'te ise tamamen yeni bir belge olan 1924 Anayasası ile değiştirildi.

Atatürk, laikleşme sürecinde Fransız modelini örnek aldı. Bu model, bireysel din özgürlüklerinin güvence altına alınmasını, devletin resmî bir dine bağlılığının kaldırılmasını, kamu kaynaklarının dinî faaliyetler için kullanılmamasını, hukuk ve eğitim sistemlerinin dinî denetimden bağımsız hâle getirilmesini ve siyasal iktidarın dinî inançlardan bağımsız olarak belirlenmesini öngörüyordu. Bu doğrultuda laik bir devlet yapısı kurulurken, 1517'den beri Osmanlı İmparatorluğu tarafından sürdürülen halifelik kurumu kaldırıldı; kamusal alanda dinin etkisini düzenleme görevi, Diyanet İşleri Başkanlığı'na bırakıldı. Reformlar kapsamında Osmanlı millet sistemine tanınan resmî statü sona erdirildi, Şeriyye ve Evkaf Vekâleti ile hilafet makamına bağlı idarî yapı tasfiye edilerek yerlerine Diyanet İşleri Başkanlığı kuruldu. Halifelik ve Şeyhülislam makamlarının kaldırılmasını, din temelli otoritelerin yerine ortak ve laik bir kamu otoritesinin kurulması izledi.

Atatürk, Türk tarımında ve ekolojik kalkınmasında dönüşüm yaratmıştır. Atatürk rejimi dört milyon ağaç dikmiş, Türk tarım mekanizmasını modernize etmiş, sel kontrolleri uygulamış, ziraat bankaları gibi kırsal kurumlarla kırsal alanlarda okullar açmış ve Osmanlı döneminden kalma köylüler üzerindeki ağır vergileri kaldıran toprak reformunu hayata geçirmiştir. Kendisi "Türk Tarımının Babası" olarak tanımlanmıştır.

Atatürk ağır sanayi üretiminin %150 oranında artmasıyla Türk ekonomisini büyük ölçüde canlandırmış ve kişi başına düşen GSYİH 1930'ların sonunda 800 dolardan yaklaşık 2000 dolara yükselerek Japonya ile aynı seviyeye gelmiştir.

Atatürk rejimi ayrıca, Türk işletmelerindeki işçilere önemli ücret artışları sağlayan ve çalışma koşullarını iyileştiren 3008 Sayılı İş Kanunu'nu da kabul etti (1936).

İnkılâplar Müslüman toplumlardaki muhafazakâr ve İslamcı çevrelerce eleştirildi ve din karşıtı uygulamalar olmakla suçlandı. Pakistan'ın ilk dışişleri bakanı Muhammed Zafirullah Han, 1951'de Pakistan başbakanının talimatı üzerine Türkiye'ye resmî bir ziyarette bulundu. Kendisi anılarında Atatürk sonrası Türkiye'yi şöyle anlatmaktadır: "Atatürk devriminden sonra, İslam ülkelerinin genel kanısı, Türkiye'de dini değerlere saygısızlık ediliyor şeklindeydi. Ama benim gördüklerim bunun tam tersiydi ve söylentilerin sadece bir itham olduğunu gördüm."

Said Nursî, Risale-i Nur'un arş-ı âzamdan indirilerek kendine yazdırılan ve mehdiliği temsil eden Kur'an hakikatleri olduğu, kendinin ahir zamanda iman kurtarma misyonu ile yüklendiği ve kendinin sadece bir elçi olduğu inancıyla hareket etmekteydi. Bu kapsamda mücadele alanı olarak kendine imansızlığın en büyük kaynağı olarak gördüğü ve ahir zamanın büyük deccali olarak adlandırdığı bolşeviklik ve İslam deccali veya süfyani olarak nitelendirdiği Mustafa Kemal ve Cumhuriyet Devrimleri'ni seçti. Cumhuriyete taraf olmakla birlikte, şeriatı yürürlükten kaldıran laikliğe şiddetle karşıdır ve şapka giyilmesini de küfür işareti olarak görür. Said Nursî devrimlere karşı olmakla birlikte cumhuriyet yönetimine silahlı karşı durma eylemlerine taraf olmamıştır.

İskilipli Mehmet Âtıf; Şapka Devrimi'nden önce yazdığı devrim karşıtı kitaptan dolayı İstiklâl mahkemelerinde yargılanıp beraat etti. Ancak Tealî-i İslâm Cemiyeti adına Kuvâ-yi Milliyeciler aleyhine verilen vatana ihanet ve idam fetvası ve Şapka Kanunu yayınlandıktan sonra da yazdığı kitabın gizlice dağıtılmaya devam etmesi nedeniyle idam cezasına çarptırıldı ve infaz edildi. Bildiri isimsiz ve imzasız olarak Yunan uçakları tarafından Anadolu topraklarına atılarak dağıtılmıştır.

Wikimedia Commons'ta Atatürk Devrimleri ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

• Pertev Boratav, Halk Geleneğinde Atatürk ve Atatürk Devrimleri
• Hakan Özçelik, 1938-1960 Yılları Arasında Atatürk Devrimlerine Karşı Faaliyetler
• Mehmet Temel, Atatürk Devrimlerinin Çin Aydınlarınca Algılanışı ve XX. Yüzyılın İlk Yarısındaki Türkiye-Çin İlişkilerine Yansıması 11 Kasım 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.