Atatürk milliyetçiliği

Atatürk milliyetçiliği, Mustafa Kemal Atatürk'ün millet anlayışını temel alan ve Kemalizm'in temel ilkelerinden biri olan milliyetçilik ilkesini ifade eder.

Atatürk'e göre millet; geçmişte bir arada yaşamış, bir arada yaşamaya devam eden ve gelecekte de bir arada yaşama inancı ile kararlılığında olan, aynı vatana sahip, aralarında ortak dil, ortak kültür veya ortak ahlak bulunan insanlar topluluğudur. Bu milliyetçilik tanımı; din ve ırk ayrımı gözetmeden, ulus kavramını vatandaşlık ve üst kimlik değerlerine dayandıran sivil milliyetçi bir vatanperverlik anlayışını esas alır.

Atatürk, Batı merkezli tarih yazımında yer alan ve Türkleri medeniyet kurucu rolden uzaklaştıran ırkçı yaklaşımlardan rahatsızlık duymuştur. Bu doğrultuda Türk uygarlıklarının dünya tarihindeki yerini bilimsel yöntemlerle araştırmak amacıyla Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti'ni görevlendirmiştir. 1931-1939 yılları arasında liselerde okutulan dört ciltlik Türk Tarihinin Ana Hatları adlı eserde de bu bilimsel çalışmaların sonuçlarına yer verilmiştir.

Atatürk'ün milliyetçilik vizyonu, ulusal ve savunulabilir sınırlar dahilinde bir Türk ulus-devletinin inşasını hedefler. Bu anlayış, din ve ırk temelinden ziyade ortak yurttaşlık zeminine oturmaktadır. Ortak mazi, lisan, ahlak, kültür ve hukuk Türk milletini oluşturan temel ögeler olarak kabul edilir. Eserlerde yer alan ulus tarifinde ırkçı yaklaşımlar kesin bir dille dışlanmış; akıl, ülkü ve dil birliği ön plana çıkarılmıştır. Yerleşim birimlerindeki veya mülki sınırlar içerisindeki etnik unsurları ayrıştırma çabaları, toplumsal düzeni ve millet bütünlüğünü bozmaya yönelik kasıtlı girişimler olarak değerlendirilmiştir.

Atatürk, millî sınırları kapsayan Mîsâk-ı Millî dahilinde etnik veya bölgesel ayrımcılık gütmeyi reddetmiştir. Bu doğrultuda, ümmetçilik ya da sınır ötesi yayılmacı Türkçülük (Turanislik) akımları yerine, Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisinde yaşayan tüm halkı kapsayan, kapsayıcı bir aidiyet modelini savunmuştur.

Fransız İhtilali'nin ardından Avrupa'da gelişen millî devlet akımları, Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılma sürecini hızlandırmıştır. Osmanlı aydınları tarafından ortaya atılan Osmanizm ve Ümmetçilik gibi fikir akımları çok uluslu yapıyı korumakta yetersiz kalmıştır. I. Dünya Savaşı sonrasındaki işgal döneminde ulusal bağımsızlık mücadelesi, Türk milliyetçiliği esasına dayanarak başarıya ulaşmıştır.

Kemalist düşünce sistemi, 1924 Anayasası'nda milliyetçilik ilkesini hukuksal bir zemine oturtmuştur. Anayasanın ilgili maddesinde yer alan "Türkiye ahalisine, din ve ırk farkı gözetilmeksizin vatandaşlık itibarıyla Türk denilir." ifadesi bu durumun en somut göstergesidir. Bu tanım, etnik kökeni ne olursa olsun kendini bu vatana ait hisseden herkesi kapsayan "Ne mutlu Türküm diyene" ilkesinin anayasal özetidir.

Düşünürler ve tarihçiler, Atatürk'ün milliyetçilik anlayışını sivil ve birleştirici bir model olarak nitelendirirler. Afet İnan'ın kaleme aldığı Medeni Bilgiler ve "Mustafa Kemal Atatürk'ün El Yazıları" adlı kaynaklarda, millet tanımının biyolojik (ırksal) bir temele değil; dil, kültür ve ülkü birliğine dayandırıldığı bizzat Atatürk'ün düzeltmeleriyle arşivlenmiştir.

Siyaset bilimci Paul Dumont'a göre Kemalist milliyetçilik, temelde Türkiye Cumhuriyeti'nin toprak bütünlüğünü korumayı ve ülkenin birliğini tehdit edebilecek ayrılıkçı akımların önüne geçmeyi amaçlayan koruyucu bir yapıya sahiptir. Dönemin Cumhuriyet Halk Partisi Genel Sekreteri Recep Peker de 1931 yılındaki siyasi analizlerinde, uluslaşma sürecinde eski idari baskılardan kalan etnik propaganda kalıntılarının dil ve kültür birliğiyle zaman içerisinde aşılacağını ifade etmiştir.

Atatürk milliyetçiliği, sömürge karşıtı Asya ve Afrika milliyetçiliklerinin aksine, Batı medeniyetinin çağdaş ve evrensel hukuk ilkeleriyle entegrasyonu bir çelişki olarak görmez. Turhan Feyzioğlu bu durumu, çağdaşlaşma ve uygarlık yolunda ilerlemenin millî benlikten uzaklaşmak anlamına gelmediği teziyle açıklar. Atatürk'ün kendi not defterlerinde de ifade ettiği üzere, yeni Türk hukukunun esin kaynağı bir yönüyle millî benlik (Türkçülük), diğer yönüyle muasır medeniyet seviyesine ulaşma (Batıcılık) ülküsüdür.

Vikisöz'de Mustafa Kemal Atatürk/Milliyetçilik ile ilgili sözleri bulabilirsiniz.

• Atatürk'ün milliyetçilik anlayışı, Cemal Avcı, Çukurova Üniversitesi (PDF)