Ağrı Cumhuriyeti, Ağrı Kürt Cumhuriyeti veya Ağrı Millî Hareketi (Kürtçe: Komara Agiriyê, کۆمارا ئاگریێ), Ağrı isyanları sırasında Türkiye'nin kuzeydoğu bölgesinde Hoybun Merkez Komitesi tarafından ilan edilen; fakat hiçbir devlet tarafından tanınmayan Kürt yönetimi.
Ağrı Cumhuriyeti کۆمارا ئاگریێ Komara Agiriyê | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Bayrak | |||||||||
 Ağrı Cumhuriyeti'ni gösteren bir harita | |||||||||
| Tür | Tanınmayan devlet | ||||||||
| Başkent | Kurd Ava / Kurdava (Doğubayazıt) | ||||||||
| Yaygın dil(ler) | Kürtçe | ||||||||
| Hükûmet | Cumhuriyet | ||||||||
| Siyasi yönetici | |||||||||
| |||||||||
| Askeri yönetici | |||||||||
| |||||||||
| Tarihçe | |||||||||
| |||||||||
| |||||||||
Arka plan
Bölge isyan öncesinde İngiltere, Fransa, Rusya ve İran'ın çıkarlarına ve etkilerine açıktı. İngiliz İstihbarat Servisi Ağrı bölgesi ve çevresinde yaşayan aşiretlerle temas etti. Buna etkilere karşın I. Dünya Savaşı'nın ardından Kürt aşiretleri Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşlarına destek vermişlerdi. Şeyh Said isyanı sonrasında Ağrı bölgesinde de isyanlar ortaya çıktı ve aşiretler daha önce destek verdikleri yetkililere karşı ayaklanmaya başladılar.
Tarihçe
1927 yılında Kürt milliyetçi Hoybun Merkez Komitesi tarafından Ağrı askerî delegesi ve millî hareketin genel kumandanı olarak tayin edilen İhsan Nuri Paşa'nın askerî hareketini başlatmasından sonraEncyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East 'te yer alan bilgiye göre, Birleşik Krallık'ın desteğiyle Ekim 1927 ya da 1928 yılında bir cumhuriyet olarak ilan edildi.
Ağrı isyancıları ile Türkler arasındaki kontrol sınırı Şeyhli Köprüsü'nde olup, aynı yerde "Kürdistan Devrimci Ordusu komutanı" İhsan Nuri başkanlığındaki Kürt heyeti, Türk hükûmetinin 12 milletvekili, Karaköse Valisi, 29. Tümen Komutanı, Karaköse Jandarma Komutanı, Diyadin ve Doğubayazıt kaymakamlarından oluşan bir delegasyonu ile görüşme yaptı.
Ekim 1927 yılında Ağrı Dağı yakınlarındaki bir köy olan Kurd Ava veya Kurdava (günümüzde Doğubayazıt ilçesi Çiftlikköy'e bağlı Türkmen mezrası) Kürdistan'ın geçici başkenti olarak ilan edildi. Hoybun Merkez Komitesi, Büyük Güçler ve Milletler Cemiyeti'ne başvurdu ve Irak ile Suriye'deki diğer Kürtlere işbirliği isteyen mesajlar gönderdi.
Ayaklanmayı sonlandırmak isteyen Türk ordusu, 1 Temmuz'da Ağrı Dağı'nın kuşatmasını tamamlandı ve 7 Eylül 1930'da genel taarruzu başlattı. 25 Eylül'e kadar süren Ağrı Dağı Muharebesi esnasında 14 Eylül'de Kire'de (Büyük Ağrı Dağı ile Küçük Ağrı Dağı arasında bulunan ova) İbrahim Ağa öldü ve İhsan Nuri de İran'a sığındı.
Daha sonra Adana Ağırceza Mahkemesi'nde yapılan yargılamalarda 34 kişi idam cezasına çarptırıldı. 1938'de Karaköse olan ilin adı, Ağrı olarak değiştirildi.