Christmas Adası, Hint Okyanusu'nda Avustralya'ya bağlı ada. Cava Adasının yaklaşık 360 km güneyinde, Avustralya'nın 1.400 km kuzeybatısında yer alır. Okyanus tabanından yükselen bir dağın doruğu olan Christmas Adası'nın en yüksek noktası batıdaki Murry Tepesidir (361 m). Adadaki başlıca yerleşme ve liman kuzeydoğu kıyısındaki Flying Fish Cove'dur. Ada, tarih değiştirme çizgisinde bulunan ve dünyada günün ilk ışıklarını alan Kiribati'ye ait Christmas Adaları olarak da bilinen Kiritimati ile karıştırılmamalıdır. Adanın başkenti ve en büyük yerleşim yeri Flying Fish Cove'dur.
Christmas Island Christmas Island Christmas Adası | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Bayrak | |||||||||
Millî marş Advance Australia Fair | |||||||||
 | |||||||||
| Başkent | Flying Fish Cove ("The Settlement") | ||||||||
| En büyük | Başkent | ||||||||
| Resmî dil(ler) | İngilizce (de facto) | ||||||||
| Etnik gruplar | %70 Çinli, %20 Avrupalı, %10 Malaylı | ||||||||
| Demonim | Christmas Islanders | ||||||||
| Hükûmet | Monarşi | ||||||||
| |||||||||
| Tarihçe | |||||||||
| |||||||||
• Su (%) | 0 | ||||||||
| Nüfus | |||||||||
• 2021 tahminî | 1,692 | ||||||||
| Para birimi | Avustralya doları (AUD) | ||||||||
| Zaman dilimi | UTC+7 | ||||||||
| Telefon kodu | 61 | ||||||||
| İnternet alan adı | .cx | ||||||||
Tarihçe
Avrupalıların ilk ziyaretleri (1643)
Adayı ilk gören Avrupalı, 1615'te Thomas gemisinden Richard Rowe'du. Doğu Hindistan Şirketi gemisi Royal Mary'nin kaptanı William Mynors, 1643 Noel Günü'nde adanın yanından geçerken adaya bu ismi verdi Ada, 17. yüzyılın başlarında İngiliz ve Hollandalı denizcilik haritalarına dâhil edilse de Hollandalı haritacı Pieter Goos tarafından 1666 yılında yayınlanan bir haritaya kadar herhangi bir haritada yer alması gerçekleşmedi. Goos, anlamı belirlenemeyen "Mony" veya "Moni" olarak adayı adlandırmış ve etiketlemiştir.
İngiliz denizci William Dampier, korsan Charles Swan'ın gemisi Cygnet'te, Mart 1688'de adanın etrafındaki denize yaptığı en eski kayıtlı ziyareti gerçekleştirdi. Anlatısını yazarken, adanın ıssız olduğunu gördü. Dampier, Yeni Hollanda'dan Cocos Adaları'na ulaşmaya çalışıyordu. Gemisi rotasından saparak doğuya doğru sürüklendi ve 28 gün sonra Christmas Adası'na ulaştı. Dampier, batı kıyısında, "Dales"e indi. Mürettebatında yer alan iki kişi, Christmas Adası'na ayak basan ilk Avrupalılar oldu.
Eagle gemisinin kaptanı Daniel Beeckman, 5 Nisan 1714'te adanın yanından geçti ve bu olay, 1718 tarihli "Doğu Hint Adaları'ndaki Borneo Adası'na ve Adadan Dönüş Yolculuğu" adlı kitabında anlatıldı.
Keşif ve ilhak
Adanın keşfine yönelik ilk girişim, 1857'de HMS Amethyst firkateyninin kaptanı Sidney Grenfell tarafından yapılmıştır. Bir keşif ekibi, plato zirvesine ulaşma talimatıyla karaya gönderildi, ancak iç kesimdeki uçuruma çıkan bir rota bulamadılar ve geri dönmek zorunda kaldılar. 1872-1876 Challenger Endonezya seferi sırasında doğa bilimci John Murray kapsamlı araştırmalar yaptı.
1886'da HMS Flying Fish Kaptanı John Maclear, "Flying Fish Koyu" adını verdiği bir koyda demirleme yeri keşfettikten sonra bir grup karaya çıktı ve flora ve faunadan küçük bir koleksiyon oluşturdu. Ertesi yıl, Pelham Aldrich, HMS Egeria gemisinde J. J. Lister eşliğinde adayı 10 günlüğüne ziyaret etti, daha büyük bir biyolojik ve mineralojik koleksiyon topladı. Daha sonra elde edilen ve Murray'e inceleme için sunulan kayalar arasında neredeyse saf kireç fosfatı da vardı. Bu keşif, adanın 6 Haziran 1888'de Britanya Kraliyeti adına ilhak edilmesine yol açtı.
Yerleşim ve sömürü
Kısa bir süre sonra, yaklaşık 900 kilometre (560 mi) güneybatı uzaklığındaki Cocos (Keeling) Adaları'nın sahibi G. Clunies-Ross tarafından Flying Fish Cove'da küçük bir yerleşim yeri kuruldu. Bu yerleşim yeri Cocos'taki büyüyen sanayi için kereste ve malzeme toplamak amacıyla kuruldu. 1897'de ada, Britanya Müzesi adına adanın doğal tarihi üzerine kapsamlı araştırmalar yapan Charles W. Andrews tarafından ziyaret edildi.
Fosfat madenciliği, 1899 yılında Singapur, Britanya Malayası ve Çin'den getirilen sözleşmeli işçiler kullanılarak başladı. Makine mühendisi ve Purdue Üniversitesi'nden yeni mezun olan John Davis Murray, Fosfat Madenciliği ve Nakliye Şirketi adına operasyonu denetlemek üzere gönderildi. Murray, 1910 yılında evlenip Londra'ya yerleşene kadar "Noel Adası Kralı" olarak biliniyordu.
Ada , Boğaz Yerleşimleri ve daha sonra Singapur Kraliyet Kolonisi aracılığıyla Birleşik Krallık Sömürge Ofisi'nden gelen Britanya Fosfat komiserleri ve bölge memurları tarafından ortaklaşa yönetiliyordu. Hunt (2011), o yıllarda adadaki Çinli sözleşmeli işçilerin ayrıntılı bir tarihini sunmuştur. 1922'de bilim insanları, Albert Einstein'ın görelilik teorisini test etmek için Eylül sonlarında adadan bir güneş tutulmasını gözlemlemeyi başarısız bir şekilde denediler.
Japon işgali
Aralık 1941'de II. Dünya Savaşı'nın Güneydoğu Asya cephesinin başlamasından itibaren, zengin fosfat yatakları nedeniyle Christmas Adası Japon işgâli için hedef haline geldi. Bir Britanya subayı, dört astsubay ve 27 Hint askerinden oluşan bir ekip komutasında bir deniz topu yerleştirildi. İlk saldırı 20 Ocak 1942'de gerçekleştirildi. Japon denizaltısı tarafından Norveç yük gemisi Eidsvold'u vurulmuştur. Bu vurulan gemi sürüklenerek Batı Beyaz Plajı açıklarında battı. Avrupalı ve Asyalı personelin çoğu ve aileleri Perth'e tahliye edildi.
Adada şubat sonu ve Mart 1942 başında iki hava bombardımanı oldu. 7 Mart tarihinde bir Japon deniz grubunun topçu ateşi açılması sonucu bölge subayı beyaz bayrak çekti. Ancak Japon donanma grubu uzaklaştıktan sonra, Britanyalı subay bir kez daha Birleşik Krallık bayrağını çekti. 10-11 Mart gecesi boyunca, Sih polislerinin de desteğiyle isyan eden Hint birlikleri, uyumakta olan bir subayı ve dört Britanya astsubayını karargâhlarında öldürdü. "Daha sonra, adayı yöneten bölge subayı da dâhil olmak üzere adadaki tüm Avrupalılar Hintliler tarafından sıraya dizildi ve vurulacakları söylendi. Ancak bölge subayı ile isyancıların liderleri arasında uzun bir görüşmeden sonra infazlar ertelendi ve Avrupalılar silahlı muhafızlar altında bölge subayının evinde tutuldu."
31 Mart 1942'de şafak vakti bir düzine Japon bombardıman uçağı saldırı düzenleyerek radyo istasyonunu imha etti. Aynı gün, dokuz gemiden oluşan bir Japon filosu geldi ve ada kuşatıldı. 21. ve 24. tümenlerinin Özel Üs Kuvvetleri ve 102. Tümen İnşaat Birliği yaklaşık 850 Japon askerleri Flying Fish Cove'a karaya çıktı ve adayı işgâl etti. Çoğu ormana kaçmış olan iş gücünü topladılar. Sabotaj edilen ekipman onarıldı ve fosfat madenciliğine ve ihracatına yeniden başlanması için hazırlıklar yapıldı. 21. Özel Üs Kuvvetleri alayından sadece 20 kişi garnizon olarak adada bırakıldı.
17 Kasım 1942'de rıhtımda meydana gelen münferit sabotaj eylemleri ve kargo gemisi Nissei Maru torpidolanması, işgal sırasında Japonya'ya yalnızca az miktarda fosfat ihraç edildiği anlamına geliyordu. Kasım 1943'te adanın nüfusunun %60'ından fazlası Surabaya'daki toplama kamplarına tahliye edildi ve geriye 500'den az Çinliler ve Malaylar ve 15 Japonlar ellerinden geldiğince hayatta kalmaya çalıştılar. Ekim 1945'te, HMS Rother Christmas Adası'nı yeniden işgâl etti.
Savaştan sonra, yedi isyancı Singapur'daki askerî mahkeme tarafından izlenerek yargılandı. 1947'de bunlardan beşi ölüm cezasına çarptırıldı. Ancak, yeni bağımsız Hindistan hükûmetinin yaptığı başvurular sonucunda cezaları ömür boyu ağır hapis cezasına indirildi.
Avustralya'ya transfer
Birleşik Krallık, Avustralya'nın talebi üzerine Christmas Adası'nın egemenliğini 20 milyon dolar tazminatlık bir ödeme karşılığında Avustralya'ya devretti. Bu tazminat ödemesi Avustralya hükûmetinden Singapur'a fosfat gelirinden kaynaklanan kazanç kaybı olarak yapıldı. Birleşik Krallık'ın Christmas Adası Yasası 14 Mayıs 1958'de kraliyet onayı aldı. Kraliçe II. Elizabeth tarafından, Britanya'nın Christmas Adası üzerindeki yetkiyi Singapur'dan Avustralya'ya bir kararname ile devretmesini sağlayan bir kararname çıkarıldı. Avustralya'nın Christmas Adası Yasası Eylül 1958'de kabul edildi. Ada 1 Ekim 1958'de resmen Avustralya Milletler Topluluğu'nun yönetimine verildi. Bu devirde yerel halkı ilgilendiren herhangi bir süreç görülmedi; halk Singapur vatandaşı olarak kalabilir veya Avustralya vatandaşlığı alabilirdi. Singapur ile Christmas Adası arasındaki bağlantılar, Singapur siyasetinde ve Avustralya-Singapur ilişkilerinde zaman zaman yeniden ortaya çıktı.
9 Eylül 1958'de 1573 sayılı İngiliz Milletler Topluluğu Kabinesi Kararı uyarınca D.E. Nickels, yeni bölgenin ilk resmî temsilcisi olarak atandı. 5 Ağustos 1960'ta yapılan bir basın açıklamasında, Bölgeler Bakanı Paul Hasluck, diğer hususların yanı sıra şunları söyledi: "Malay dili ve Asya halklarının gelenekleri hakkındaki engin bilgisi... Avustralya yönetiminin kurulmasında paha biçilmez bir değer taşıdı... Adada geçirdiği iki yıl boyunca kaçınılmaz zorluklarla karşılaştı... ve sürekli olarak adanın çıkarlarını ilerletmeye çalıştı."
John William Stokes, Nickels'in yerine geçti ve 1 Ekim 1960'tan 12 Haziran 1966'ya kadar görev yaptı. Görevinden ayrılırken, ada topluluğunun tüm kesimleri tarafından övgüyle karşılandı. 1968'de resmî sekreterin unvanı yönetici olarak değiştirildi ve 1997'den beri Christmas Adası ve Cocos (Keeling) Adaları birlikte Avustralya Hint Okyanusu Toprakları olarak adlandırılıyor ve Christmas Adası'nda ikâmet eden tek bir yöneticiyi paylaşıyorlar.
Silver City köyü, 1970'lerde kasırgaya dayanıklı olması gereken alüminyum kaplı evlerle inşa edildi. Endonezya'nın Sumatra adasının batı kıyısı açıklarında meydana gelen 2004 Hint Okyanusu depremi ve tsunamisi, bildirilen herhangi bir can kaybına yol açmadı, ancak bazı yüzücüler yaklaşık 150 metre (490 ft) denize açıldıktan bir süre sonra tekrar içeri sürüklendi.
Mülteci ve göçmen gözaltı
1980'lerin sonlarından ve 1990'ların başlarından itibaren, çoğunlukla Endonezya'dan yola çıkan ve sığınmacı taşıyan tekneler adaya yanaşmaya başladı. 2001 yılında Christmas Adası, Avustralya hükûmetinin Norveç gemisi MV Tampa'nın kurtardığı 438 sığınmacının karaya çıkarmasını engellediği Tampa tartışmasının yaşandığı yer oldu.. Bunun sonucunda ortaya çıkan çıkmaz ve Avustralya'daki ilgili siyasi tepkiler, 2001 Avustralya federal seçimlerinde önemli bir konu oldu.
Howard hükûmeti, 2001'den 2007'ye kadar "Pasifik Çözümü"nü uygulayarak, Christmas Adası'nı Avustralya'nın göç bölgesinden çıkardı; böylece adadaki sığınmacılar mülteci statüsü için başvuruda bulunamadı. Sığınmacılar Christmas Adası'ndan Manus Adası ve Nauru'ya yerleştirildi. 2006 yılında, Göçmenlik ve Çokkültürlülük İşleri Bakanlığı için adada yaklaşık 800 yatak kapasiteli bir göçmen gözaltı merkezi inşa edildi. Başlangıçta maliyetinin A$276 milyon olduğu tahmin ediliyordu, nihai maliyet 400 milyon doların üzerindeydi. 2007 yılında Rudd hükûmeti, Manus Bölgesel İşleme Merkezi ve Nauru gözaltı merkezini hizmet dışı bıraktı. Bu işlemler bundan sonra Christmas Adası'nda gerçekleşecekti.
Aralık 2010'da, 48 sığınmacılar, teknelerinin Flying Fish Koyu yakınlarındaki kayalara çarpması ve ardından yakındaki uçurumlara çarparak parçalanması sonucu, Noel Adası tekne felaketi olarak bilinen olayda, adanın kıyısının hemen açıklarında öldüler. Davacı M61/2010E v Avustralya Milletler Topluluğu davasında, Avustralya Yüksek Mahkemesi, 7-0 ortak bir kararla, Christmas Adası'nda tutulan sığınmacıların Göç Yasası'nın korumalarından yararlanma hakkına sahip olduğuna hükmetti. Buna göre, Milletler Topluluğu, sığınmacıların taleplerini değerlendirirken asgari düzeyde usulsüzlükten kaçınma hakkı tanımakla yükümlüydü.
Christmas Adası Göçmen Kabul ve İşlem Merkezi Eylül 2018'de kapatıldı. Morrison hükûmeti, Avustralya parlamentosunun hasta sığınmacıların anakara hastanelerine daha kolay erişimini sağlayan bir yasayı geçirmesinin ardından, merkezin ertesi yıl Şubat ayında yeniden açılacağını duyurdu. COVID-19 pandemisinin ilk günlerinde hükûmet, Wuhan'da bulunan Avustralya vatandaşlarını barındırmak için Göçmen Kabul ve İşlem Merkezi'nin bazı bölümlerini karantina tesisi olarak kullanıma açtı. Tahliye edilenler 3 Şubat'ta geldi. 14 gün sonra anakaradaki evlerine döndüler.
Nüfus
Temmuz 2005 itibarıyla adanın nüfusu 1.600 kişidir. Nüfusun % 70'ini Çinliler, % 20'sini Avrupalılar ve % 10'unu da Malaylar oluşturur. Resmi dili İngilizce resmî yazışmalarda kullanılır, ancak ana dil olarak Çince ve Malayca yaygındır.
Doğal yapı
Adanın ortasındaki plato, birbirini izleyen yamaçlar ve setler biçiminde alçalarak kıyıların büyük bölümünde yüksekliği 20 m'yi aşan sarp yarlara dönüşür. Kıyılarda kumsallara ve mercan oluşumlu plajlara rastlanır. Adada değerli fosfat yatakları vardır. Kasım-Nisan ayları arasında tropik yağmurlarla geçen bir mevsim yaşanır; 27 °C olan yıllık ortalama sıcaklıkta yıl boyunca önemli dalgalanmalar görülmez. Yıllık ortalama yağış miktarı 2,670 mm'dir. Christmas Adası'nın büyük bölümü tropik ormanlarla kaplıdır. Adanın hayvan varlığı çok sayıdaki deniz kuşundan, küçük sürüngenlerden, kara yengeçlerinden ve böceklerden oluşur. Tatlı su gereksinimi pınarlardan ve kuyulardan karşılanır. Adanın batı ucunun büyük bölümü bir ulusal parkın sınırları içinde kalır.
Ekonomi
Ada ekonomisi hemen hemen tümüyle fosfat madenciliğine dayanır. Geçimlik için yapılan tarım ve balıkçılık yetersiz kaldığından, gıda ürünlerinin çoğu ithal edilir. Adada bulunan tek havaalanından haftada iki kez Christmas Adası'yla, Batı Avustralya'daki Perth arasında hava ulaşımı sağlanır.
Yönetsel ve toplumsal koşullar
Avustralya genel valisinin atadığı yönetici adanın en yüksek hükûmet görevlisidir. Bu yöneticinin eğitim, posta, polis, radyo ve liman işlerinden sorumlu yardımcıları vardır. Üyeleri 4 yıl için seçimle belirlenen 9 kişilik meclis de ada yönetiminde önemli rol oynar.
Ada 1615'te Thomas adlı geminin kaptanı Richard Rowe tarafından görüldü. İngiliz Doğu Hindistan Kumpanyası'ndan Kaptan William Mynors, 1643 yılının Noel gününde adaya bugünkü adını verdi. 1887'de adadan toplanan toprak ve kayaç örnekleri üzerindeki incelemeler sonucu bunların saf fosfat içeren kireçtaşları olduğu anlaşıldı. Ertesi yıl İngiltere adayı ilhak ederek, ilk yerleşim kuruldu. Christmas Adası 1900'de yönetim merkezi Singapur'da olan İngiltere'ye bağlı Boğaz Kolonileri'ne bağlandı. II. Dünya Savaşı'nda Japonlar adayı işgal ettiler. Ada 1958'de Avustralya'ya bağlandı. 1986'da ada meclisince kararlaştırılan bayrak, Avustralya tarafından ancak 2002 yılında resmî olarak kabul edildi. 2006 yılında Endonezya üzerinden deniz yoluyla gelen kaçak göçmenler için bir Göçmen Kabul Merkezi yapıldı.